Mekana ve İnsana Dair

Kentte Olagelene Birarada Muhalefet İhtimali ve Kent Hakkı Kavramını Olgulaştırmak Üzerine...

2010-10-18T13:16:00.000-07:00

Erbatur Çavuşoğlu & Murat Cemal Yalçıntan

2000’li yıllarla birlikte kentlerde yaşanan hareketli gündem, çoğu zaman büyük yıkım, sürgün ve eşitsizlikler üreten mekânsal müdahalelere dayanıyor. Bu müdahalelere karşı mücadele de farklı biçimlerde ve stratejilerle ortaya çıkıyor. “Kent Hakkı” kavramı ise birarada mücadele açısından önemli bir imkân sunuyor. Son dönemde bir arada mücadele üzerine yoğun tartışmalar sürdürülüyor, denemeler yapılıyor.

Biraradalığın İhtimali

Biraradalık, muhalif yapıların karşı çıkış noktaları üzerinden düşünüldüğünde, çok kolaymış izlenimi veriyor. Nihayetinde bütün muhalif aktörlerin karşı çıktığı süreçler üç aşağı beş yukarı aynı. Biraradalığı ihtimalsizliğe kilitleyen ise “nasıl bir kentsel muhalefet” sorusu. Karşı çıkmanın yöntemi hedeflere ve hedeflenen kitlelere ilişkin bir tercih... Tabi bu ayrışma üzerinden bir çatışma çıkması çok da şaşırtıcı değil.

Bourdieucu [2007] terimlerle konuşacak olursak Kentsel Muhalefetin bizzat bir “alan” olduğunu, bu alanın “eyleyicilerinin” (aktörler) kendi zihin ve bedenlerine gömülü yatkınlıklarına yani habituslarına göre bu alan içinde konum aldıklarını, alanın sınırları, yapısı ve ele geçirilmiş konumları ile eyleyicilerin habituslarının birbirini karşılıklı olarak belirlediğini ve sonuçta kentsel muhalefet alanı içinde bir iktidar ve mücadele sürecinin yaşandığı söylenebilir.
Bu çatışmanın kentsel muhalefeti geliştirici, zenginleştirici, sağlıklı bir süreç olarak işleyebilmesi için biraradalığın esasını hedefleri karşı çıktığımız eşitsizlik, adaletsizlik, mağduriyet vs. hallere, hedeflenen kesimleri ise bu süreçlerle karşı karşıya kalan gruplara kilitlemek olduğunu düşünüyoruz. Daha açık bir ifadeyle, halkın içinde ve halkla birlikte geliştirilecek bir söylem ve ütopya üzerinden doğrudan mevcut sistemin yarattığı sorunları hedefleyen ama ütopya kurmayı, iktidar hedefini oluşturmayı ve bu hedefin peşinden koşmayı sürece ve daha önemlisi söylemin kurulmasında esas olacak halka bırakan; halk kavramını mavi yakalı işçilerle birlikte, düşük ücretli beyaz yakalı kesimlere, öğrencilere ve hatta kentsel müdahalelerden olumsuz etkilendikleri son dönemde açıkça ortaya çıkan orta gelir gruplarına yayan; dolayısıyla muhalif söylemini de tüm bu kesimleri kapsayacak şekilde revize eden; bu revizyon sonucu söylem, hedef ve hedef kitle konusunda ortaklaştığı ve yakınlaştığı muhalif kesimlerle ilişki kuran, nihayet kent hakkı kavramı üzerinden sürekli bir mücadele alanı açan bir kentsel muhalif birlikteliğin oluşabileceğini ve bugünkü halinden çok daha güçlü ve inandırıcı olacağını iddia ediyoruz.

Ancak bugünkü haliyle kentsel muhalefetin önemli bir kısmı hedefini iktidar üzerinden kuruyor, hedef kitlesini de bu iktidarda “taşıyıcı” gördüğü kesimler olarak belirliyor. Hedefe ulaşmada kullandıkları yöntem ve araçlarda ortaklaşmadıkları bütün gruplar ise revizyonist, karşı devrimci, geleneksel solcu vs. olarak damgalanıyor ve yersizce/acımasızca eleştiriliyor, kafalar karıştırılıyor. Nihayet sıfır toplamlı bir sonuç oluşuyor; kentsel muhalif bir grubun büyümesi diğerlerinin zayıflamasına ya da bir yerdeki mücadele hattı bir grubun diğerinin yerini almasına bağlanıyor. Böylece, kentsel muhalefet, tam da genel sol siyasetin yaşadığına benzer olarak, parçalanıyor/parçalı kalıyor, kitleselleşemiyor ve toplumun geniş kesimleri üzerinde güven oluşturamıyor. Oysa genel sol siyasetin önünü açacak potansiyelleri içerisinde taşıyor.

Hardt ve Negri’nin “kent sürekli kuruluş süreçlerinde eklemlenen çoğul toplumsal çatışmalar aracılığıyla biçimlenmiş bir kurucu iktidardır” tespitinden hareketle, sürekli kuruluş süreçlerinde yer almak istiyorsak toplumsal muhalefetin ortak ilkelerini birbirinden çok farklı motivasyonları, hedefleri, yöntemleri ve sorunları olan muhalif aktörler arasında yaşanacak çatışmalara rağmen kurmak zorundayız. Bu çatışmaları nasıl olumlu algılayıp yönlendirebileceğimize kafa yormalıyız.

“Radikal demokrasinin amacı demokratik devrimi derinleştirmek ve farklı demokratik mücadeleleri ilişkilendirmek ise, böyle bir misyon ortaklaşmaya izin verecek yeni öznel pozisyonlar gerektirir. Öznel pozisyonların talepleri demokratik denklik ilkesine uygun olarak eklemlenebilir. Bu, belirlenmiş çıkarlar üzerinden bir ittifak kurma haline karşılık gelmez; güçlerin üst kimliklerini ortaklaştırma çabasıdır...” (Mouffe, 1993)

Çoğul ve dağılmış mücadele alanları üzerinde farklılaşmış siyasal ölçekler (sokak ve mahalle ölçeğinden kent, ulus-devlet ve hatta küresel ölçeğe kadar) söz konusuyken, muhalif aktörler arasında birleşen, çözülen ve yeniden birleşen gruplar varken, biraradalık ancak birbirine bağımlı, eşit ve özerk mücadele alanları üzerinden kentsel hakların talebi ile mümkün olabilir. Gramsci’nin yıllar önce önerdiği, toplumun çeşitli kesimlerine doğru genişleyen birlikler oluşturmak ve siperden sipere mücadele etmek suretiyle karşı hegemonik bir blok oluşturmak bugün için kaçınılmaz bir ihtiyaç haline gelmiştir. Bu talebi de Platoncu bir yaklaşımla düşünmek, erişilmez adalet ve özgürlük yerine kent haklarını koymak ve kent haklarını nihai ve kesin bir evre olarak varolamayacağının ön kabulüyle ona doğru yaşamak, bunu bir yaşam biçimi haline getirmek gerekir. Ancak bu şekilde toplumla kentsel muhalefet arasında sıkı bir bağ kurulabilir ve birbirinden çok farklı özelliklere sahip muhalif aktörler gereğinde birarada varolabilir.

Barınma Hakkının Ötesine Geçmek

Son dönemde sık sık kullandığımız ve yasal karşılıkları da olan barınma hakkı kavramı çok önemli ve belki de en temel hak talebinin altını çizse de tek başına bu biraradalığı sağlamada ve toplumla ilişki kurmada yeterli bir kavram değil. Kavram, coğrafyamızda mülkiyet ile de doğrudan ilişkili olduğundan yönteme dair ciddi tartışmaları beraberinde getiriyor. Savunmaya devam edeceğimiz barınma hakkı kavramını önce mülkiyet bağımlılığından çıkarmak, sonra da genişletmek durumundayız. Örneğin Sulukule için hazırladıkları yayınlanmamış bir raporda Akkan ve Kayhan [2008] barınma hakkı kavramını mahalle ile ilişkilendirmek suretiyle başka haklarla iç içe geçiriyorlar:

[Kavram, salt] “baş sokacak ev olarak değil tüm kültürel, sınıfsal, sosyal taleplere uygun mekânlarda yaşama hakkı olarak tanımlanmaktadır... Barınmak bu mahallelerde yaşayan insanlar için; yaşam biçimlerini olduğu haliyle korumak, sosyal dayanışma ağlarını ayakta tutmak, geleneksel istihdam yapılarını muhafaza etmek anlamına geliyor. Mahalle temelli yaşam, onların hem tarihsel köklerini koruyan hem de kültürel ve sosyal ağlarını yaşatan bir [olgu] olarak barınma anlayışlarının merkezine oturmaktadır. Bu bağlamda, mahalle yaşamını bir bütün olarak ele almak ve bu yaşamın devamlılığının sağlanmasının bir barınma hakkı meselesi olduğunun altını çizmek gerekir.”

Böyle bir okuma hak olanı konuttan mahalleye taşırken bu anlamda tartışmaya değer bulduğumuz ve bizi bir sonraki ölçek olan kente taşıyacağını düşündüğümüz bir sorular dizisi ortaya çıkıyor: Mahalle siyasal bir oluşum olarak öz örgütlülük ve karar alma kapasitesi üzerinden yeniden tanımlanabilir mi? Bu hal, mahallenin içinde bulunduğu kente dair yeni kaygılar üretmesine ve karar süreçlerine etki etmeye başlamasına vesile olabilir mi? Bu iki sorunun olumlu yanıtı halinde, mahalleler zaman içerisinde siyasal açıdan güçlenerek kentsel mekânın kontrolünü ele geçirebilir mi? Bu sorulara kentsel muhalif gruplar açısından kritik önemde bir soru daha eklenmeli: Mahalleler arasındaki farklılıklar da düşünüldüğünde, bütün bu sürecin tek bir grubun kontrolünde ilerleme ihtimali var mıdır, yoksa bu ihtimal süreci destekleyen grupların birbirlerini yok saymayan ve itelemeyen çokluğu ve çeşitliği halinde mi artar?

Kent Hakkı: Kentsel Mekânın Kontrolü

Lefebvre 1968 yılında ilk kez kent hakkından bahsederken, kavramı bütün kent ve kentleşme süreçlerini belirleme/kontrol etme hakkı olarak tanımlamıştı. Henüz küreselleşmenin lafının edilmediği bir dönemde kentleşmenin sanayileşme süreçlerinden koptuğunu ve kapitalist kentin dünya üzerinde tam kentleşmeye doğru yol aldığını (Tam kentleşme halinde kırda yaşayan insanın kalmayacağı ve dünyadaki bütün insanların kentlerde yaşayacağı bir hipotez olarak öngörülüyor), bunu da devlet ve sermayenin kentsel mekânı kontrol etmesi üzerinden sürdürdüğünü/sürdüreceğini anlatıyordu. Yunan kentlerinde agora etrafında örgütlenen ve pazaryerinin kent merkezine girişini engelleyen politik kentin zaman içerisinde Avrupa kökenli pazaryeri etrafında örgütlenen kente yenik düştüğünü aktarıyor, kent hakkını yeniden politik kente dönüşle de ilişkilendirip kentsel mekânı belirleyen güç ilişkilerini yeniden yapılandırarak kontrolün devlet ve sermayeden kent insanına geçişi olarak tarif ediyordu. Yer yer bir politik proje ya da ütopya olarak da nitelendirilen kent hakkı üzerinden kentsel karar mekanizmalarının yeniden yapılanması ile bütün kent yaşayanları kentsel siyaset içerisinde yerini alacak ve yaşam çevrelerini etkileyen kararlarda söz sahibi olacaklardı. Lefebvre, kent hakkını gündelik hayatla da ilişkilendirerek, anların ve yerlerin eksiksiz kullanımını sağlamak üzere kentsel yaşama, yenilenmiş bir merkeziliğe, karşılaşma ve değiş tokuş mekânlarına, yaşam ritimleri ve zaman kullanımlarına erişim ve bunları yaşayanların isteğine göre değiştirme hakkı olarak açıklıyordu. Kentlerde yaşayan ve çeşitli farklılıklar barındıran bütün insanları ama özellikle tehdit altındaki grupları hedeflemesi de demokrasinin çoğunluğun diktasına dönüşme potansiyelinin önüne geçme gayretiydi.

Son yıllarda politik kent yukarıda sayılan muhalif yapıların da etkisiyle giderek kendine geliyor ve devletin ve sermayenin kontrolüne karşı çıkışlar güçleniyor. Bu çerçevede kent hakkı kavramı da yeniden tartışılır oldu. David Harvey’in [2008] bu bağlamdaki makalesi yerel siyasetin geleceği açısından Lefebvre’in üzerine yeni açılımlar sağlıyor. Harvey’e göre kent ve kentleşme süreçleri artı değer kullanımının ana kanallarından birisi haline gelmişse, kent hakkı, bu artı değerin kullanımı üzerinde demokratik bir yönetim kurmak anlamına gelir. Kent hakkı, kentsel kaynaklara erişime yönelik bireysel özgürlüklerin çok ötesinde kenti değiştirmek suretiyle kendimizi değiştirme / kendi geleceğimizi belirleme hakkıdır. Harvey, bu hakkın bireysel değil ortak bir hak olduğunun altını çizer ve en kıymetli ama en çok ihmal edilen insan hakkı olduğunu ilan eder.

Harvey’e göre kent hakkı bugün küçük bir siyasal ve ekonomik elit grubun elindedir ve geri kazanılması gerekir. Bu geri kazanma sürecinde kent hakkı kavramı üzerinden birlikte muhalefet olasılığını tartışır. Kentleşme süreçlerinde artı değer üretimi ve kullanımı üzerine odaklanan ve bunun kimler tarafından yönetileceğini sorgulayan kent hakkı kavramını, geniş bir toplumsal hareketin inşası için kent hakkının demokratikleşmesini sağlamak, kentsel mekânı almak ve yeniden üretmek, kamusal alanları yeniden kazanmak / korumak üzere çalışan bir slogan ve politik bir ideal olarak tanımlar.

***

Kentlerin bir geleceği olsun istiyorsak; bu geleceği kendi kontrolümüzde tutmak istiyorsak, kent hakkını çeşitli vesilelerle dile getirip peşi sıra çalışmalar yürüten kentsel muhalefetin içinde yer alan formel ve enformel yapıların birbirini beğenmeme, iteleme, öteleme hakkı yoktur. Bu hakka sahip olan ancak bu grupların hedeflediği kesimler olabilir. İnsanları harekete geçirmek, çok büyük agoralar oluşturmak ve oluşturduğumuz agoralarda kitlesel politik eylemler gerçekleştirmek zorundayız. Kentsel muhalefetin asli görevi Bourdieucu bir yaklaşımla oyun alanını genişletmek ve demokratikleştirmek üzere mücadele etmektir. Bu da mahallelerin bizzat “alana” katılması ve habituslarına göre konum alması ile mümkündür. Kent hakkı ancak bu şekilde bir ideal olmaktan çıkar ve olgulaşır, olgulaştıkça da kendini yeniden tanımlar.

Kaynakça:
Akkan, B.E. & Kayhan, A. “Sulukule için Sosyal Değerlendirme”, yayınlanmamış rapor, 2008.
Bourdieu, P, & Wacquant, L., Düşünümsel Bir Antropoloji için Cevaplar, İstanbul, İletişim, 2007.
Hardt, M. & Negri, A. [2001] Empire, Harvard University Press, Massachusetts.
Harvey, D. “The Right to the City”, New Left Review, 53, 2008.
Lefebvre H. Le droit à la ville. Paris, Anthopos,1968.
Mouffe C. Return of the Political, London, Versus,1993.

“SAHNE SENİN İSTANBUL”

2010-01-09T08:15:00.001-08:00

“SAHNE SENİN İSTANBUL”

Murat Cemal Yalçıntan

muratcy@msu.edu.tr

Küçük hayatlar yaşıyoruz eni topu… Çeşitliliğe aç…

Kentler de, çeşitliliğe aç yaşadığımız küçük hayatların toptan pazarlandığı sahneler işte...

Yeni keşfettiğimiz kültür endüstrilerinden doğma Kültür Başkentinde sahne alacak bu sene küçük hayatlarımız!

Farklılıklar belki de ilk kez değerlenecek bu coğrafyada uzun zaman sonra…

Pazarlamanın tüm hilelerini tadacağız küçük hayatlarımızda… Cilalanacağız, parlatılacağız, süslenip püslenecek, görücüye çıkacağız…

Farklılıklarımızla, toptan pazarlanacağız…

***

Neymiş efendim? İstanbul 2010 Avrupa Kültür Başkentiymiş...

İstanbul 2010’a Fener Rum Patrikhanesi ve Ruhban Okulu tartışmaları, (düzenine ve temizliğine duyulan kıskançlıktan olsa gerek) tahrip edilen azınlık mezarları, sonlanmayan Hrant davası, sokaklarda artan Kürt gerilimi ile girmiş!

Neymiş efendim? Avrupa Kültür Başkentiymiş...

İstanbul 2010’a Sulukule’yi ve Roman mahallelerini silme yok ederek girmiş! Gözünü de Tarlabaşı’na, Fener’e, Balat’a dikmiş!

Neymiş efendim? Kültür Başkentiymiş...

İstanbul 2010’a elit bir küresel merkez olma hedefiyle, hırsını bir türlü alamadığı, Anadolu’nun çeşni kültürünü kendisine taşıyan gecekondularla savaşarak girmiş!

İstanbul’u Avrupa’ya ve hatta dünyaya hem de her daim kültür başkenti yapanlar Osmanlının yağma kültürünü unutmuş, Türkün 6–7 Eylül marifetini hafızalarından silmiş!

Utanmamışlar, İstanbul’u kültür başkenti ilan edenlerin işaret edebildiği tek özellik olan o muhteşem anıtsal eserlerin Ermeni ustalardan ya da onların Türk çıraklarından olma olduğunu nihayet kabul edip, Ajansın projeleri arasına Ermeni ustalara dair bir sergi sıkıştırmış, tahammül kültürlerini de ifşa etmişler!

Söz konusu sermaye olunca Sünni Türk kültüründen başkasına bile tahammülü olan kültür başkenti sloganını kaçırmışlar!

***

Kültürün TDK Sözlüğündeki altıncı anlamının; uygun biyolojik şartlarda bir mikrop türünü üretmek olduğunu biliyor muydunuz?

***

Eni topu, küçük hayatlarımızla toptan içine ettiğimiz ve bize sunduğu uygun biyolojik şartlarla mikrop ürettiğimiz güzel bir sahne İstanbul!

Çeşitliliğe aç küçük hayatlarımız sermayenin evrensel kültür sahnelerinde pazarlanmaya alıştıkça, mikroplarımız azalacak, sahneden sahneye koşacağız işte…

Küçük hayatlarımız Sünni Türk’ün ve sermayenin ulu kültür başkentine armağan ola!

Sahne senin İstanbul…

Utanma!

Birgün Kent 8 Ocak 2010

SOSYAL AKBABA

2009-12-12T15:46:00.001-08:00

SOSYAL AKBABA

Murat Cemal Yalçıntan

muratcy@msu.edu.tr

12 aileye sürekli gıda desteği...

15 hastaya ilaç ve tedavi desteği...

3 takım eşofman, 36-38-40 numara 3 ayakkabı, kilim, 3 battaniye, ayaklı lamba, iç çamaşırı, leğen, tava-tencere ve ufaklığa bir darbukadan oluşan evinden çıkarılmış bir aileye acil ihtiyaç desteği...

Yaşı reşide ermiş çokça insana nüfus kağıdı, evlenip bunu kağıda dökmemiş çokça çifte evllik cüzdanı, hiçbir sosyal güvencesi olmayanlara yeşil kart çıkarma işlemleri...

Yıkıntıların arasında dolaşan iri kıyım sıçanlardan, sağa sola savrulmuş çöplerden kaynaklanabilecek hastalıklara alınması gereken önlemler...

Büyük bir çoğunluğu İstanbul’un göbeğinde hastane görmemiş nüfusa sağlık taraması...

Ev sahibi ile anlaşma yapıldıktan sonra yıkılan evleri boşaltmak durumunda kalan kiracıların hali...

Yıkımlar sırasında yanlışlıkla yıkılan komşu ev ve dükkan duvarlarının tamiri...

Ebeveynsiz çocuklardan oluşan haneler...

Çocuksuz ve gelirsiz yaşlılardan oluşan haneler...

Kocası hapiste çocuklarını eylemeye çalışan kadınların haneleri...

Oyun çağında insanlık dışı şartlarda çalışmak zorunda kalan kız ve erkek çocuklar...

Sokak aralarında yıkılmış evlerin briketlerinden inadına kale yapan ve top tepiştiren çocuklar...

Neredeyse yarısı müzisyen ve dansçı olan ama her nedense yarısından çoğu işsiz kalmış bir nüfus...

Vatandaşı olduğu devletin yasalarında, parçası olduğu toplumun gözünde sürekli ayrımcılığa uğramış bir topluluk; kültür...

...

Ne demişti sayın başbakan! Dünyanın en sosyal projesi miydi Sulukule’de geliştirilen? Yukarıdaki manzaranın yarısından proje öncesi uygulanan ayrımcı politikalar sorumluysa, yarısından o “en sosyal proje” sorumludur!

Ne demişti sayın başbakan! Mahalleye gitmeden palavra üretenler mi? Yukarıda yazılan ve yukarıya sığmayacak kadar çok sayıdaki sorunların her biri mahalleden çıkmayan, kendi bebesinin önüne mahallenin bebelerini koyan sivil gönüllülerce tespit edilmiştir! Birgün mahalleye gitmek isterse sayın başbakan; kendisini o gönüllüler tek tek afet koşullarında yaşayan ihtiyaç sahiplerine götürebilir!

...

“Sonra, evinden arda kalan yıkıntıların içinden bir taş parçası aldı çocuk ve evin tam karşısına tünemiş, ayrılmasını bekleyen akbabaya fırlattı!”

...

Devlet, bu coğrafyanın yoksullarıyla ne zaman barışacak?

* Birgün kent sayfasında yayınlanmıştır.

2009 Yerel Seçim Sonuçlarını Okumak

2009-12-12T15:29:00.000-08:00

2009 Yerel Seçim Sonuçlarını Okumak*

Murat Cemal Yalçıntan
muratcy@msu.edu.tr

Seçim sürecinden arda kalan ilginç saptama ve sorularım var…
1. Türkiye seçim haritası çok net sonuçlar veriyor. CHP kıyı kentleri dışında başarılı olamazken, AKP kıyılara indikçe etkinliğini yitiriyor. Görece kalkınmış batı Anadolu ve Trakya tercihini genelde CHP’den yana kullanırken, görece geri kalmış bölgelerin tercihi, güneydoğu dışında AKP ve MHP. DTP, bölgesinin kesin hakimi. Kafası en karışık bölge ise Karadeniz... Bu argümanların her biri siyasal gerekçeleri açısıdan incelenmeye değerdir.
2. Krizin daha çok görece kalkınmış bölgeleri vurduğu düşüncesinden hareketle, sanayileşmiş batı Anadolu’da artan CHP hakimiyeti ve bu bölgede, diğer bölgelerin aksine, AKP’nin kazandığı kentlerde bile kan kaybetmesi seçim sonuçlarının kriz ile ilişkilendirilebileceğine işaret eder.
3. Öyle olmasını isteyen bir kesimin ısrarla vurgulamaya çalıştığının aksine, AKP bu seçimlerden hiç de başarısız çıkmamıştır. AKP geleneği, giderek merkeze yönelerek de olsa, İstanbul, Ankara gibi büyükşehirleri 1994’den beri yönetmektedir. Kazanılan bu seçimler 4. dönem anlamına gelir ve iktidar partilerinin yıpranmasının genel bir kabul olduğu düşünülünce dört dönem üst üste zor ve karmaşık metropolleri yönetme hakkını elde etmek küçümsenecek bir başarı değildir. Bu gelenekten önce ve darbe sonrası dönemde İstanbul’u yöneten ANAP ve SHP’nin yönetim dönemlerinin bir ile sınırlı kaldığı unutulmamalıdır.
4. Türkiye seçim haritası ve sonuçları, AKP seçmenin gözünde merkez bir parti haline gelmiş midir sorusunun yanıtını da vermektedir. Batı Anadolu seçim sonuçları incelendiğinde, 2004 seçimlerine katılmış ANAP ve Genç Parti gibi bugün eriyen merkez sağ partilerin seçmen tercihinin AKP değil CHP olduğu, DP oylarının ise sabit kaldığı görülüyor. Dolayısıyla AKP, batıda merkez sağ parti kimliğini hala kabul ettirememiştir. Bu eğilimin aksine, AKP, batı Anadolu dışında kalan bölgelerde MHP ile birlikte merkez sağın neredeyse bütün oylarını toplayabilmektedir. Bu yönüyle geçmişte ANAP ile DYP için yapılan kent partisi, taşra partisi ayrımı yeniden üretilebilir ve AKP, DYP’nin koltuğuna yakıştırılabilir. AKP’nin metropoliten kentlerin göçle oluşmuş bölümlerinden aldığı geleneksel destek de bu argümanı güçlendirir. Bu çözümleme AKP’nin önüne iki tercih koyar: ya kendisini olması gerektiği gibi DP-AP-DYP geleneğinin devamı şeklinde muhafazakar bir taşra partisi olarak konumlandırır ve bundan sonra daha mütevazi başarılarla yetinir ya da ANAP’ın yaptığı gibi muhafazakarlığın yanına liberal demokratlığı yedirme ısrarını sürdürerek komik durumlara düşmeyi sürdürür ve çözülme sürecini hızlandırır. Siyasete tüccar mantığı ile yaklaşan, “hizmet verdik oy alalım” zihniyetindeki bir siyasal partinin kendi alanını tespit edip oraya çekilmesi, bu ülke için olacağı kadar kendisi için de hayırlı olur!
5. “CHP ödünç verdiği oyları topladı ve başarılı oldu” yorumu çok iyimser. CHP’nin batı Anadolu ve Karadeniz dışında bırakınız ödünç verecek oyu, neredeyse oyu bile bulunmamaktadır. DTP’ye bölge partisi demekte beis görmeyen CHP’nin, şapkayı önüne koyup düşünmesi gerekir. Diğer yandan batıda artan oy oranı da bu kadar baskıcı ve emekçiye sırtını dönmüş bir dönemin ardından, hem de ekonomik krizin eşiğinden geçerken, hiç de olması beklenecek bir sıçramaya karşılık gelmez. Dolayısıyla CHP başarılı ilan edilemez. Batı Anadolu’da artan CHP oylarını, seçmenlerin AKP ile CHP arasında kutuplaşması ve seçime katılım oranının artması üzerinden yorumlamak CHP için daha gerçekçi olacaktır. Seyrek de olsa örgütün ve adayın seçmenle kurduğu ilişki biçimi üzerinden elde edilen başarılar genellenerek yorumlanırsa, gelecek seçimler CHP için yeniden hüsran olur, çünkü CHP ödünç oylarını geri almamış, aksine merkez sağdan ödünç oy almıştır. Bu oyları tutmak ve arttırmak için ciddi bir seçmen memnuniyeti yaratmak zorunludur. Kılıçdaroğlu için yapılan Gandhi benzetmesi komik, Ecevit benzetmesi için ise çok erkendir. Tekin’in örgütle mucizeler yarattığı söylemi de henüz bir şehir efsanesinden öteye gidemez; önümüzdeki 5 yılda kanıtlanması gerekir. Baykal’ın kolay kolay bu ikilinin önünü açmayacağı gerçeği de öylece dururken, “CHP beklenen açılımı ve sıçramayı yaptı” söylemi dayanaksızdır.
6. İstanbul üzerinden yapılabilecek bir değerlendirme ile seçmenin tercihinde belirleyici olan etkenleri tartışmak mümkün. Daha eski kentli, iş sorunu olmayan ve eğitimli kesimin AKP karşıtı bir tavır içerisinde Kadıköy, Beşiktaş, Şişli ve Bakırköy gibi kaleleri geçilmez hale getirdikleri görülüyor. Temel ihtiyaçların neredeyse tamamen karşılanmış olduğu, gecekondulaşmaya bağlı imar ve mülkiyet sorunlarının neredeyse kalmadığı bu ilçelerde hizmet beklentisi seçmen davranışında belirleyici değil. Bu grubun tam aksi istikamette kutuplaşmış ikinci bir gruptan da söz etmek mümkün. Cemaatlerin etkin rol oynadığı bu ilçelerde AKP, Saadet Partisinin özüne döndüğü izlenimi veren önemli gayretlerine rağmen başarısını sürdürüyor. Sultanbeyli, Bağcılar, Fatih, Eyüp, Üsküdar bu grubun öne çıkan ilçeleri.
Büyümesini gecekondulaşma üzerinden sürdürmüş ilçelerin gündeminde kentsel hizmetler de var: K.Çekmece, Ümraniye, Bağcılar, Bahçelievler, Gaziosmanpaşa, Bayrampaşa, Beykoz gibi ilçelerde çamurlu yollardan parke taşa geçiş, şebeke suyu, aydınlatma elemanı gibi temel hizmetler halen seçmen davranışında etkili. Son 2-3 dönemde bunları kendilerine sağlayan AKP geleneğinin bu ilçeleri yeniden kazanması bu argümanı destekliyor. Yine bu grubun özelliklerini sergileyen ama bu seçim döneminde CHP tarafından yönetilecek olan Kartal, Maltepe ve Sarıyer’in ise kendi belirlediği bir gündemi var: Kentsel dönüşüm. Bu ilçelerin çeşitli mahallelerinde 5 yıllık belediye dönemi boyunca sürdürülen kentsel dönüşüm faaliyetleri kanımca AKP’nin bu ilçeleri kaybetmesinde açıklayıcıdır. Kentsel dönüşüme konu olan mahalleler kentsel dönüşümü seçim sürecinin en önemli bileşeni haline getirmiş, adayların tamamını kentsel dönüşüm üzerine düşünmeye zorlamıştır. Konunun gündemde kalması, doğal olarak dönüşümün uygulayıcısı AKP’ye zarar vermiş ve seçmen de tercihini AKP’nin alternatifi konumundaki CHP’den yana kullanmıştır. Bu noktada başarı CHP’nin değildir ve “CHP’nin kazanması bu mahallelerin kurtuluşu anlamına gelir” kolaycılığına düşmemek gerekir. Asıl vurgulanması gereken, dönüşüm mahallelerinde yerel aktörlerin taahhütnameler, toplantılar, mitingler ve çeşitli eylemliliklerle siyasal partiler üzerinde baskı oluşturarak seçimin gündemini değiştirmeyi başarmış olmalarıdır.
Kadir Topbaş’ın seçim sonrası yaptığı konuşma bu yönden ilgi çekicidir: Topbaş konuşmasında yeni döneme dair tek bir vaatte bulunmuştur: “Daha katılımcı ve şeffaf bir yönetim…” Kartal, Maltepe ve Sarıyer’in verdiği tepki, AKP ve İstanbul Büyükşehir Belediyesi kurmayları tarafından yorumlandığında bu vaadin desteği haline gelecektir. Merkezi yenileme alanları için olmasa da, gecekondu bölgelerindeki kentsel dönüşüm uygulamaları için daha yumuşak bir döneme geçtiğimizi şimdiden müjdeleyebilirim. Umarım siyaset alanı üzerinde baskı oluşturup gündem belirleyen bu kamusal alanlar sürekli olur ve giderek çoğalır…

* Birgün Kent sayfasında yayınlanmıştır.

ÜÇÜNCÜ KÖPRÜYÜ YENİDEN OLUŞTURACAĞIMIZ AGORALARDA TARTIŞMALIYIZ!

2009-12-12T15:24:00.000-08:00

ÜÇÜNCÜ KÖPRÜYÜ YENİDEN OLUŞTURACAĞIMIZ AGORALARDA TARTIŞMALIYIZ!*

Doç. Dr. Murat Cemal YALÇINTAN
Mimar Sinan Güzel Sanatlar üniversitesi
muratcy@msu.edu.tr

Üçüncü köprü tartışmaları ikinci köprü yapıldığı gün başlamıştı. 1990’ların sonu ve 2000’lerin başında Koç Üniversitesinin yer seçimi ve bu seçimin meşrulaştırılması üzerinden yerel siyaseti okumaya çalıştığım doktora çalışmam süresince İstanbul’un kuzeyine yapılan yatırımların üçüncü köprü söylentileri ile çok güçlü bir şekilde ilişkilendiğini tespit etmiştim (Yalçıntan, 2005). Bir yandan da ne zaman köprü tartışması alevlense açığa çıkan bir gerçek var: Konu ile ilişkili hiçbir uzman bugüne kadar karayolu köprü geçişlerini desteklemedi, hiçbir bilimsel ve mesleki çalışma bunun faydalarına dair bir bulguya rastlamadı! Zaten üçüncü köprünün toplam trafik içinde yalnızca %3’lük bir dilime karşılık gelen transit trafik için düşünüldüğü defalarca beyan edildi ama bunun İstanbul trafiğine nasıl bir rahatlama sağlayacağı ve kuzey ormanları ve su havzalarındaki yok oluşu hızlandırmaya değip değmeyeceği gündeme bile alınmadı!
Net bir şekilde söylemek gerekir ki, üçüncü köprü siyasetçilerin ve sermayenin projesidir ve kentin yaşayanlarının ihtiyaçları ile ilişkisizdir. Dolayısıyla tartışmanın teknik ve mesleki tarafı sonuçsuz bir gayret olarak kalmaya mahkûmdur; üçüncü köprü siyaset üzerinden tartışılmalıdır…

Mekânın Kontrolü Üzerinden Kentleşme ve Kent Hakkı Kavramı

Lefebvre 1968 yılında ilk kez kent hakkından bahsederken, kavramı bütün kent ve kentleşme süreçlerini belirleme/kontrol etme hakkı olarak tanımlamıştı. Henüz küreselleşmenin lafının edilmediği bir dönemde kentleşmenin sanayileşme süreçlerinden koptuğunu ve kapitalist kentin dünya üzerinde tam kentleşmeye doğru yol aldığını, bunu da devlet ve sermayenin kentsel mekânı kontrol etmesi üzerinden sürdürdüğünü/sürdüreceğini anlatıyordu. Yunan kentlerinde agora etrafında örgütlenen ve pazaryerinin kent merkezine girişini engelleyen politik kentin zaman içerisinde Avrupa kökenli pazaryeri etrafında örgütlenen kente yenik düştüğünü aktarıyor, kent hakkını yeniden politik kente dönüşle de ilişkilendirerek kentsel mekânı belirleyen güç ilişkilerini yeniden yapılandırarak kontrolün devlet ve sermayeden kent insanına geçişi olarak tarif ediyordu. Kentsel karar mekanizmalarının yeniden yapılanması ile bütün kent yaşayanları kentsel siyaset içerisinde yerini alacak ve yaşam çevrelerini etkileyen kararlarda söz sahibi olacaklardı. Lefebvre, kent hakkını gündelik hayatla da ilişkilendirerek, anların ve yerlerin eksiksiz kullanımını sağlamak üzere kentsel yaşama, yenilenmiş bir merkeziliğe, karşılaşma ve değiş tokuş mekânlarına, yaşam ritimleri ve zaman kullanımlarına erişim ve bunları yaşayanların isteğine göre değiştirme hakkı olarak açıklıyordu. Kentlerde yaşayan ve çeşitli farklılıklar barındıran bütün insanları ama özellikle tehdit altındaki grupları hedeflemesi de demokrasinin çoğunluğun diktasına dönüşme potansiyelinin önüne geçme gayretiydi.
Lefebvre’in bu görüşleri 1970’ler boyunca tartışıldı, çeşitli eleştiriler aldı ama hiçbir zaman gündemden düşmedi. Özellikle 2000’li yıllar Lefebvre’in kentlerin kontrolü üzerinden süren tam kentleşme hipotezinin küreselleşmenin de devreye girmesiyle hızlandığı yıllar oldu. Türkiye de örnek aldığı batı ülkelerinin %90’ların üzerine çıkmış kentleşme oranlarına doğru hızla ve çokça sağlıksız ve dengesiz bir şekilde koşuyor. İstanbul bu sürecin hep baş tacı oldu ve 1990’lardan başlayarak ama 2000’lerde olgunlaşarak kentsel arazi üzerinden kapitalizmi yeniden üreten tam kapitalist bir kent haline geldi. Metropoliten projeler, yenileme ve dönüşüm projeleri, büyük altyapı yatırımları derken nihayet İstanbul’da gerçekleşmekte olan kapitalist kentin en büyük açılımı sayabileceğimiz üçüncü köprü projesi kararı alındı ve Ulaştırma Bakanının tabiriyle düğmeye basıldı! İstanbul’da kentleşmenin yönü bir kez daha sermaye ve siyaset ikilisi tarafından belirlendi. Bu kez bir önemli farkla; mesleki ve teknik bir gözle incelendiğinde bu proje İstanbul’un geleceğini yok sayan/eden öncekilerle kıyaslanamayacak kadar yıkıcı bir proje!

Kent Hakkı Kavramı Üzerinden Birlikte Muhalefet

Diğer yandan, süreç içerisinde dünyada, Türkiye’de ve İstanbul’da bu kapitalist sürece karşı çıkışlar da gelişti ve kent yeniden politik bir alan olarak tanımlanmaya başlandı. Politik kentin giderek kendine geldiği ve devletin ve sermayenin kontrolüne karşı çıkışların güçlendiği yıllarla birlikte kent hakkı kavramı da yeniden tartışılır oldu. David Harvey’in [2008] bu bağlamdaki son makalesi yerel siyasetin geleceği açısından yeni açılımlar sağlıyor. Harvey’e göre kent ve kentleşme süreçleri artı değer kullanımının ana kanallarından birisi haline gelmişse, kent hakkı, bu artı değerin kullanımı üzerinde demokratik bir yönetim kurmak anlamına gelir. Kent hakkı, kentsel kaynaklara erişime yönelik bireysel özgürlüklerin çok ötesinde kenti değiştirmek suretiyle kendimizi değiştirme / kendi geleceğimizi belirleme hakkıdır. Harvey, bu hakkın bireysel değil ortak bir hak olduğunun altını çizer ve en kıymetli ama en çok ihmal edilen insan hakkı olduğunu ilan eder.
Bu kuramsal çerçeveden düşünüldüğünde kent hakkını elde ederek yanıtlayabileceğimiz çok sayıda soru olduğu ortaya çıkar: Nasıl bir kent istiyoruz? Bu kentin içerisinde nasıl bir yaşam biçimini ve ne tür sosyal bağları tercih ediyoruz? Doğa-kent-insan ilişkisi nasıl kurulmalıdır? Hangi teknolojiler ve hangi estetik kente hâkim olmalıdır?
Çevremizde olagelene müdahalesizliğimiz düşünüldüğünde çok da keyifli değil mi bu soruların yanıtlarında karar verici konumda olmak ve olageleni kontrol edebilmek… Kent hakkına sahip olsak ve İstanbul’un yaşayanları olarak doğru bir bilgilendirme sürecinden geçsek, bize faydası çok sınırlı olmasına rağmen çokça kaynağa mal olacak ve belirli grupların kapattığı araziler üzerinden yeniden zenginleşmelerini sağlayacak üçüncü köprüye onay verir miydik?
Harvey’e göre kent hakkı bugün küçük bir siyasal ve ekonomik elit grubun elindedir ve geri kazanılması gerekir. Bu geri kazanma sürecinde kent hakkı kavramı üzerinden birlikte muhalefet olasılığını tartışır. Kentleşme süreçlerinde artı değer üretimi ve kullanımı üzerine odaklanan ve bunun kimler tarafından yönetileceğini sorgulayan kent hakkı kavramını, geniş bir toplumsal hareketin inşası için kent hakkının demokratikleşmesini sağlamak, kentsel mekânı almak ve yeniden üretmek, kamusal alanları yeniden kazanmak / korumak üzere çalışan bir slogan ve politik bir ideal olarak tanımlar .

Yeniden Agora, Yeniden Politik Kent

Bu kentin bir geleceği olsun istiyorsak; bu kentin geleceğini kendi kontrolümüzde tutmak istiyorsak, istemimiz ve ihtiyaçlarımız dışında alınan kararların cebimizden çıkan vergilerle uygulanmasıyla çeşitli spekülatif kazançlara neden olmasını istemiyorsak, bir araya gelme zamanıdır. Kent hakkını çeşitli vesilelerle dile getirip peşi sıra çalışmalar yürüten kentsel muhalefetin içinde yer alan formel ve enformel grupların bu aşamada birbirini beğenmeme lüksü yoktur; panellerde tartışarak çözülebilecek bir sorun/rant değildir söz konusu olan. İnsanları harekete geçirmek, çok büyük agoralar oluşturmak ve oluşturduğumuz agoralarda kitlesel politik eylemler gerçekleştirmek zorundayız. Kenti, piyasanın ve hâkim ideolojinin totaliterliğinden kurtarmak ve politik kenti yeniden ve daha güçlü kurmak zamandır…

KAYNAKÇA
Harvey, D. (2008) “The Right to the City”, New Left Review, 53.
Lefebvre H. (1968) Le droit à la ville. Anthopos, Paris.
Yalçıntan, M. C. (2005) Globalisation, politics and planning decisions: A case study of Koc University in Istanbul, PhD Thesis, London School of Economics, London, UK.

* Yeni Mimar Dergisinde yayınlanmıştır.

Kentsel Dönüşümü ve Kentsel Muhalefeti Kent Hakkı Üzerinden Düşünmek

2009-12-12T15:16:00.000-08:00

Murat Cemal Yalçıntan & Erbatur Çavuşoğlu

Giriş

Son yıllarda özellikle metropoliten kentlerimizde alışık olmadığımız yoğunluk ve büyüklükte kentsel müdahaleler izleniyor . Bu müdahaleler arasında dönüşüm ve yenileme adı altında geliştirilen projeler çeşitli semtleri tarihlerinden ve yaşayanlarından koparan uygulama yöntemleriyle çokça tartışılır hale geldi. Genelde bu projelerin kentleri çevreleyen gecekondu mahallelerinde, merkezde yer alan ve çöküntü alanları olarak adlandırılan yoksul mahallelerinde ve sanayiden arındırılan/arındırılmak istenen bölgelerde geliştirildiğini gözlüyoruz.
İstanbul’un küreselleşme hedefleriyle de doğrudan ilişkilendirilebilecek dönüşüm ve yenileme projelerine, işlev değişikliği, deprem, yoksulluk, suç, bakımsız ve çirkin fiziki yapı gibi gerekçeler öne sürülüyor. Ancak bütün projelerin ortaklaştığı bir konu var ki kentin yoksulları, işsizleri ve düşük ücretli çalışanları bu projelerin bir sonucu olarak çaresizlik ve seçeneksizlik içinde kent dışına ya da marjinalliğe itiliyorlar. Bu sonuç, bazı bölgeler için hakiki bir ihtiyaç olan dönüşüm ve yenileme süreçlerinin, adaletsiz, kutuplaştırıcı, rant amaçlı gibi sıfatlarla anılmasına neden oluyor. Söz konusu projelerin yoksulluk, işsizlik ve suç gibi toplumsal ve iktisadi sorunları göz ardı ederek fiziki iyileştirme/süperleştirme hedefine odaklanması eleştirileri daha da arttırıyor. Düşük ücretli kesimlerin taşındığı TOKİ konutlarının yer seçimlerine, dayanıklılığına, kalitesine, taşınan kesimlerin sosyal, kültürel ve ekonomik ilişkilerine uygunluğuna yönelik ciddi eleştiriler ve genel başarısızlık hali, çözüm olarak sunulanın da yeterli olmadığını, rakamsal büyümeye yönelik bir sosyal konut üretim sürecinin eksikliklerini gözler önüne seriyor.
Yaşanan sürecin hissettirdiği, merkezi ve yerel yönetim eliyle uzun vadeli bir projenin hayata geçirildiği, kente yakışmadıkları suçlamasıyla dışlanan grupların kent dışına itildiği ve boşalttıkları mekânların sermayeye teslim edildiğidir.

Kentsel Dönüşümün İstanbul Tezahürü

Sürekli yenilenme ve ilerleme insanlık tarihine içkin bir durum. Özellikle kapitalist kent içerisinde kenti kent yapan faktörler üzerinde yaşanan değişme süreçleri kapitalizmin yeniden üretimi için kaçınılmaz sayılır. Bu süreç planlı-projeli olabileceği gibi kendiliğinden bir süreç olarak da gelişebilir. Bu geniş anlamı içerisinde düşünüldüğünde, kentsel dönüşüm kentte değişime karşılık gelen her şeydir! Planlama literatüründe daha programlı bir değişim sürecine yönelik müdahaleleri içerir. Kısaca, çeşitli sebeplerle arazi kullanımlarda yaşanan değişme ihtiyaçlarına yönelik geliştirilen ve yalnızca fiziki planları değil mekânın içinde yaşayanları ya da mekânı kullananları da hedefleyen planlı, programlı bir değişim sürecine karşılık gelir. Çoğu zaman kapitalizmin, zaman zaman da hâkim ideolojinin ihtiyaçları çerçevesinde açıklanır.
İstanbul’da kentsel dönüşümün tezahürü bu açıklamalarla öncelikle özne sorunu nedeniyle uyuşmaz. Kentsel dönüşüm uygulamalarının yaşayanlara hizmet etmekten ziyade yeni kullanıcıları/yaşayanları, yani soylulaştırmayı hedefliyor olmaları tartışmayı şiddetlendirir. Soylulaştırma, mevcut sistemin ve ranta dayalı iktisadi büyümenin mantığına uygun olarak kolaylıkla fiziki yenileme ile ulaşılabilir bir hedef olduğundan, sosyo-ekonomik dönüşümü öteleyen ve değerlendirme dışı bırakan uygulamalar sıklaşır. Bu çerçevede “insan için kent” sloganından beslenen ve “kent hakkı” kavramı ile desteklenen, “kent öncelikle yaşayanları içindir” argümanı üzerinden yeni bir tartışma alanı açılır.
Kentsel dönüşümün itici faktörleri düşünüldüğünde net bir şekilde ortaya çıkan egemen ideolojinin tahakkümüdür. Bu anlamda, kentsel arazi kullanımında, kullanıcıda ve kamusal alan yaklaşımında değişim, planlamanın katı kurgusunu kırma isteği, spekülasyon ve rant amacı bütün uygulamalarda net bir şekilde okunur.
İstanbul’da kentsel dönüşüm dört farklı şekilde gerçekleşmektedir:
 Kendiliğinden dönüşüm: Yap-sata dayalı bu süreç kurumsal inşaat sektörünün büyümesi ile giderek azalmakta olsa da hala hakim dönüşüm biçimi olarak devam etmektedir. Noktasal yatırımlara karşılık gelir, fiziki ve sosyal yapıda radikal dönüşümlere neden olmaz. Uzun yıllar boyunca özellikle metropoliten kent ekonomilerinin önemli büyüme dinamiklerinden birisi olduğu gibi kente göç etmiş kesimlerin sosyal mobilitesinde de önemli roller üstlenmiştir.
 Büyük metropoliten projeler: İstanbul’un küresel yarış içerisindeki rekabet gücünü arttırmak üzere 1980’lerin ortalarından itibaren geliştirilen bu projeler etki alanlarının büyüklüğüne göre değişmekle birlikte kendilerini çevreleyen bölgenin dönüşümünde de tetikleyici rol oynarlar: Olimpiyat Parkı, Formüla 1, Sabiha Gökçen havalimanı, metro ve diğer ulaşım yatırımları ile büyük alışveriş merkezleri bunların İstanbul’daki en önemli örnekleri olarak sıralanabilir. Bu projelerin tamamı belirli bir tüketim ve yaşama biçimine karşılık gelmektedir ve ayak uyduramayanları dışarıda bırakmaktan imtina etmezler.
 Planlı dönüşüm: Nazım ve uygulama imar planları ve tadilat planları ile getirilen yeni işlev ve yoğunluk kararları üzerinden yaşanan dönüşümler aslında uzun süredir adına dönüşüm demeksizin yaşağıdığımız önemli dönüşüm süreçlerine karşılık gelirler. Örneğin, Beykoz sırtlarında Kavacık’la ilişki içerisindeki bölgelerde 1/5000 nazım imar planları ve 1/1000 uygulama imar planları ile ciddi bir dönüşüm süreci yaşanmaktadır. Yine Sarıyer’de parça parça hazırlanan planlarla Maslak’taki merkezi iş alanı (MİA) ile bağlantılı olarak İstinye Park tipi yatırımlar, lüks konut siteleri vs. yaratılmış, dahası bunlar için güçlü ulaşım bağlantıları oluşturulmuştur. Hazırlanan planlarla, İstanbul genelinde, çok uzun yıllardır sanayi faaliyeti sürdüren tesisler bir anda ticaret ve hizmet sektörüne kaydırılmakta, yer değiştirmesi ya da kapanması öngörülen tesislere ve bu tesislerin çalışanlarına hiçbir yönlendirme ve destek yapılmamaktadır. Tabi bu kategorinin en önemli sonucu Maslak aksı olarak okunmalıdır. Hiçbir büyük ölçekli planda işaret edilmeyen Maslak aksında yüksek yoğunluklu bir MİA, tamamen bu alt ölçek ve tadilat planları marifeti ile gerçekleşmiş durumdadır. Üçüncü köprü bile bu şekilde getirilmekte olan bir yatırımdır. İstanbul’da planlı dönüşüm, adından anlaşılanın aksine, genelde gizli bir gündemin gerçekleştirilmesinde önemli roller oynamıştır, oynamaya devam etmektedir.
 Dönüşüm projeleri: Nihayet adına doğrudan dönüşüm ya da yenileme denilerek sürdürülen, ancak genelde sahte gerekçeler ve kapalı süreçler üzerinden şekillendiğinden gizli gündemlerden kaçamayan ve çokça tartışmalı süreçlerin ardından pek uygulanma şansı da bulamayan projeler var. Örneğin, Kartal üst ölçekli planda İstanbul’un ikincil merkezlerinden birisi olarak düşünülmektedir. Sipariş üzerine Zaha Hadid tarafından bir helikopter gezisinin ardından projelendirilmiş ve bu projeye uygun bir plan hazırlanmıştır. Kurgulandığında çevredeki sanayi tesisleri, düşük kalitedeki mevcut yapı stoğu ile çoğu düşük gelirli emekçilerden oluşan insan profilinin tasfiye edilmesi gerekecektir –ki süreç Kartal’ın ikincil merkez olarak ilan edilmesini takiben zaten kendiliğinden bu yönde çalışmaya başlamıştır. Diğer yandan, Sulukule, Tarlabaşı gibi uygulamalar, kentin merkezindeki en yoksul mahallelerinin soylulaştırılması, sıhhileştirilmesi, suçtan arındırılması ve merkezi kentsel topraklardan maksimum değişim değeri elde edilmesi gibi motivasyonlarla sürdürülmektedir. Genelde bu projelerde mekânın yaşam kalitesinin düşüklüğü gibi bir meşruiyet zemini üzerinden hareket edilerek, burada yaşayanların tek tek ikna ve baskı yöntemleriyle başka yere gitmesi ya da TOKİ’nin kent dışında inşa ettiği ucuz toplu konutlardan konut satın alması sağlanıyor. Sonraki aşamada da, boşaltılan bölgede, iktidara yakın bir inşaat şirketi ya da TOKİ eliyle orta ve üst gelir grubuna hitap eden konutlar üretiliyor, alışveriş merkezleri, oteller yapılıyor.

Kentsel Muhalefet

Gündemdeki kentsel dönüşüm projeleri düşünüldüğünde insan merkezli bir kentsel dönüşüm yaklaşımını oluşturmanın önünde ciddi sorun alanları var. Bunlar arasında öncelikle, bütünsellikten yoksunluk, özgünlük/yerellik eksikliği, kalkış noktasında ve çözümlemelerde fiziki düzenleme vurgusu, kamu / toplum / kullanıcı yararı / kullanım değeri muğlaklığı, genelde göstermelik katılım süreçleri , şeffaf ve hesap verebilir idare yokluğu, rantı düzenleyici ve mülkiyeti sınırlandırıcı araçların eksikliği sıralanabilir .
Egemenlerin bu sorun alanlarıyla mücadele etmesi beklenemez; neticede bu sorunların varlığı onların varlık nedeni ya da varlıklarını güçlendirme alanıdır. Egemenlere hizmet etmek durumunda kalmış planlama ve mimarlık disiplinlerinden de böylesi bir çıkış ummak gerçekçi değil. Dolayısıyla yerel siyaset içerisinde egemen olmayan ve egemenlere hizmet etmeyen kesimler arasından bir muhalefetin örgütlenmesi beklenir. Bu çerçevede düşünülebilecek, dünyada ve İstanbul’da örnekleri giderek artan ve güçlenen örgütlenme ve karşı durma biçimleri insan merkezli bir kentsel dönüşüm tahayyülünün mihenk taşları olarak düşünülmelidir. Bu yapılar yerel siyasetin kayıtsız kalamayacağı bir güç haline gelmektedir ve yakın zamanda kentsel dönüşüm süreçlerinde daha çok söz sahibi olacakları beklenebilir.
Yerel siyasetin bu yeni ya da yeniden güçlenen yapıları çok farklı örgütlenmelere/örgütlülük biçimlerine karşılık gelebiliyor ama “neden kentsel muhalefetin içindeyiz” sorusuna verdikleri yanıtta genelde birleşiyor. Kendini son dönem kent politikaları ve uygulamalarına muhalif olarak tanımlayan hemen herkes karşı çıkışlarını yaratılan adaletsizliklere, eşitsizliklere, mağduriyetlere, kamu yararı eksikliğine, gayrimeşru çıkar ilişkilerine vs. bağlıyorlar. Bu çerçevede bu olumsuzluklara neden olan etkenlere yönelik farklılıklar içeren ve zaman zaman aralarında anlaşmazlıklar yaratan söylemlerini ve yöntemlerini hafifçe gözden geçirerek olumsuzluklar üzerinden anlaşmak ve biraradalığa yönelik bir adım atmak mümkün ve çok da zor değil. Biraradalık, çünkü bu yapılar tek tek bakıldığında kentsel muhalefet açısından çeşitli yetersizlikler ve güçsüzlükler içerisindeler ve ancak birarada durma hali bu sorunları aşıp insan merkezli bir gelecek tahayyülünü yerel siyasetin belirleyicisi haline getirebilir. Doğrudan ya da dolaylı olarak kentsel dönüşüme muhalefet eden oluşumlar çoğaldıkça, bunların eylemlerinin de kamuoyunda farkındalık yaratarak yerel siyasete, karar alma süreçlerine etki etmesi ve özelinde kentsel dönüşüme yönelik tartışmaları açığa çıkarması beklenir.
Günümüz itibariyle kentsel muhalefet yapıları ve muhalefetin odakları arasında meslek odaları, sendikalar, sivil toplum kuruluşları (STK’lar), politik örgütlü gruplar, sivil inisiyatifler, mahalle örgütlenmeleri, şemsiye organizasyonlar, üniversiteler, medya ve küresel sivil oluşumlar sayılabilir. Bunların bir kısmı geleneksel, bir kısmı yeni yapılardır. Diğer yandan, bir kısmı kentsel dönüşüme topyekun bir karşı çıkış içerisindeyken, bir kısmında karşı çıkış kişilere ya da gruplara bağlı olarak gerçekleşmektedir. Bu çerçevede öncelikle mevcut kentsel muhalefet yapılarını tek tek, ama birarada durarak güçlenme olasılıklarını da tartışarak, değerlendirmek gerekir.

Meslek Odaları

1980’lerin sonlarından itibaren özellikle hukuki süreçler üzerinden kentsel muhalefete başlayan meslek odaları, hala aynı kararlılıkla ve zaman zaman mesleki ve meslek insanına yönelik kaygılardan oluşan iç çelişkileri de bünyelerinde taşıyarak mücadelelerini sürdürüyorlar. Bu süreçte özellikle Mimarlar Odası ve Şehir Plancıları Odasının etkinlikleri tartışılmaz.
Sermaye odaklı kentsel müdahalelere hukuki itirazlar arasında çok sayıda kamu yararı merkezli dava dikkati çekiyor ve kentsel muhalefetin sembolü olarak Park Otel hala kullanılmayan bir yapı olarak Taksim’de duruyor. Muhalefet edilen kentsel müdahaleleri yanlış ilan eden çok sayıda basın açıklaması yapılarak mesleki anlamda yapılan yanlışların sürekli altı çiziliyor. Kentsel müdahaleleri tasarlayan yerel ve merkezi yöneticiler ve sermaye grupları ile yüz yüze etkileşim ve münazara süreçleri yaşanabiliyor. Tabi, bu anlamda ciddi bir lobi faaliyeti sürdürülüyor.
Meslek odalarının bu karşı çıkışlarındaki motivasyonları arasında genel olarak neoliberalizm karşıtı duruşları , iyi uygulamaları hedefleyen mesleki kaygılar ve üyelerin bir kısmının “muhalefet edin” yönündeki baskıları sayılabilir. Tabi meslek odalarının kentsel muhalefet açısından değerlendirildiğinde karşı karşıya kaldıkları ciddi sorunlar da var. Sanırım öncelikle meslek odalarının kendi aralarında ve diğer muhalif yapılarla koordinasyon sorununun altını çizmek gerekir. Bunun nedenleri arasında çıkar çatışmaları kaynaklı geleneksel anlaşmazlıklar ve meslek şovenizmi sayılabilir. Meslek alanına yönelik tekrar eden vurguların kamuoyunun gözünde erozyonu , liderlik hırsı ve medyadaki tartışmalarda merkezde olma isteği yine ciddi sorunlar arasındadır. Meslek insanının piyasa ve siyaset karşısındaki sıkışmışlığı ile meslek etiği arasında kararsızlık meslek odası yönetimlerinde de ister istemez yansımasını bulur. Bu durum üyelerin bir kısmının muhalefete muhalif olması gibi bir sonuç doğurur ki seçime dayalı meslek odası siyaseti gereği bu kesim de tamamen göz ardı edilemez. Tabi insan gücü eksikliği, zaman ve para sıkıntıları olagelenin tamamına hakim olma ve karşı çıkılması gerekenlerin tamamına karşı çıkmanın önündeki ciddi engeller olarak vurgulanmalıdır.

Sendikalar

Sendikaların endüstri devrimi sonrasında başlamış mücadeleleri devam ediyor ama çok yıpratıldılar, güçten düşürüldüler, bölündüler, etkilerini kaybettiler. Yine de sistem içi yoksullukla (yani ucuz emek politikalarıyla) mücadelenin en güçlü sivil öznesi durumundalar ve daha iyi bir örgütlenme biçimi icat olunana kadar bu durum değişmeyecek gibi duruyor. Ancak mücadelenin ekseninin değiştiği de açık. Bu eksen üzerinden düşünüp, kendi özeleştirilerini yapmak ve yenilenmek sendikalar için acil bir gerekliliktir. Bu yenilenme içinde belki de en öncelikli konu üyelerinin yaşamlarına daha çok dokunma gereğidir ki bu da kentsel muhalefetin içinde daha çok bulunmak demektir. Genel olarak kapitalizm karşıtı yapılarının bu sürece dahil olmalarını kolaylaştırması beklenir. Ancak bugüne kadar sendikaların kentsel muhalefet içerisinde etkin bir rol aldıklarını söylemek mümkün değil.
Sendikaların bu sürece katılmalarının önündeki en büyük engel bugünkü yapıları içerisinde kentsel müdahalelere ve üyelerinin yaşamlarının kendisine dair meselelere ilgisizliktir. Sendikalar arasında ve sendika içerisindeki liderlik yarışları, diğer muhalif örgütlenmelerle koordinasyon sorunu ve çıkar çatışmaları kaynaklı geleneksel anlaşmazlıklar meslek odalarında da gözlenen sorunlardır. Bazı sendikaların muhalefete muhalif olması, başka bir deyişle iktidar ile yakın ilişkiler içerisinde olması ayrıca önemli bir engel olarak değerlendirilmelidir.

Sivil Toplum Kuruluşları

Osmanlı’nın vakıf deneyimini saymazsak sivil toplum Türkiye coğrafyası için yeni bir kavram. Bu konuda çalışmalar yürüten sivil toplum kuruluşlarımız da sayı ve güç olarak henüz çok yetersiz durumdalar. Özellikle 1996’da yapılan Habitat II çerçevesinde gündeme gelen ve yaşam dünyalarımızda giderek daha çok yer kaplamaya başlayan sivil toplum kuruluşları (STK’lar) arasında yer alan az sayıdaki kentle ilgili oluşum 1990’lar boyunca kentsel yönetişim içerisinde yer almaya çalıştıktan ve bu girişimlerinden sonuç alamadıktan sonra, 2000’lerde beklenmedik derecede güç ve prestij kaybettiler.
STK’ların kentsel muhalefet içerisinde yer alma motivasyonları içinde öncelikle sistem içi mücadele alanlarına ilişkin inanç ve iyileşme ümidi sayılmalı. Tabi, STK’ların ayakta kalmalarını sağlayan en önemli kaynak olduğundan bu yöndeki fonlara erişim de çok önemli. Ancak Türkiye coğrafyasında yerleşik ve gelenekselleşmiş bir aktör sayılmamaları, genellikle yardımseverlikle bağdaştırılmaları ve insanlar için görece yeni bir fikir/olgu olmalarından kaynaklı şüphecilik, sistem içi olmaları nedeniyle ideolojik, fonlar ve destekler nedeniyle mali olarak yönlendirilmiş/belirlenmiş hareketler olduklarına dair yaygın kanaat ve nihayet bunları toparlayarak altı çizilmesi gereken güven sorunu çoğulluğa dayalı yapıları itibariyle aşılamayacağını düşündüğümüz en ciddi sorunları. Gereksinimlerine karşılık veremeyen ve yeterince demokratik olmayan mevzuat yine ciddi bir sorun. Sıradan insana erişmede başarısızlık hem üye sayılarının düşüklüğü, hem Türkiye nüfusunun STK’lara üyelik oranı hem de sokaktaki gözlemler çerçevesinde genel bir sorun. Şemsiye organizasyonlara yönelik isteksizlik ve merkezde olma isteği de çoğu zaman birarada durarak aşılabilecek sorunların tek tek STK’ların önünde aşılmaz hale gelmelerine neden oluyor. Uğraş alanlarında faal diğer STK’lar ile rekabet, güçlenmelerini engelleyici bir diğer olumsuzluk.

Politik Örgütlü Gruplar

Özellikle gecekondu mahallelerinde, 1980 darbesinden önce varolan ya da daha sonra oluşan politik gruplar ve bu grupların kentsel muhalif süreçler içerisinde aldıkları tavır, belirleyici olabiliyor. Bu grupların bugün genel olarak izledikleri yöntem “kendi varolma/çoğalma mekanlarını” çoğunlukla fiziki mücadeleye ve barikata dayalı olarak savunmaktan ibaret. Tabi bunun ötesine geçerek mahallelerdeki yaşama dair politikalar üreten ve eylemlilikler içerisinde bulunan gruplar da var. Özellikle Dikmen, Sarıyer gibi bölgelerde Halk Evleri çerçevesinde kentsel müdahalelere yönelik ciddi ve uzun soluklu bir muhalefet de örgütlenmiş durumda.
Politik grupların en önemli motivasyonu doğal olarak ideolojik. Devrim, kurtarılmış bölge vb. kavramlar etrafında toplanmış, çoğu genç ve radikal gruplardan bahsediyoruz. “Kendi varolma/çoğalma mekanlarındaki” güçlerini ve meşruiyetlerini arttırmak/pekiştirmek, en azından varlıklarını sürdürmek istiyorlar. Genelde yıkımlara direnmek üzere barikat kurmakla sınırlı kalan kentsel konulara yönelik ilgilerini giderek arttırıyorlar. Öncelikli sorunları 1980 darbesi sonrası oluşmuş anti-demokratik ortamla ilgili. Siyasallaşmaktan ürkmüş bir toplumla karşı karşıyalar. Dahası, giderek daha çok tüketime endekslenen ve iktisadi ilişkilerin dışındaki zamanı sınırlanmış bir toplum yapısı oluşmuş durumda. Diğer yandan, faaliyet gösterdikleri alanlarda farklı ideolojilerin varlığı aynı düzlemdeki gücün parçalanmasına neden oluyor. Çeşitli nedenlerle fazlasıyla bölünmüş yapılar olmaları bu güçsüzlüğü kronikleştiriyor. Politik gruplar çoğu zaman kapalı örgütlenmeler ve öğrenmeye, değişime, etkileşime açık olmadıkları söylenebilir. Dolayısıyla kentsel muhalefet ile eklemlenmelerinin önündeki bir ciddi sorun da bu kapalılık olarak belirlenebilir. Barikat ile yoksulluk arasında sıkışmışlık olarak tabir edilebilecek bir diğer sendromdan da burada bahsedilmeli. Politik grupların gecekondu bölgelerinde varolma nedenleri biraz da bu bölgelerin yoksunlukları/yoksullukları ile ilgili ve sistem içi çözümlerle bu sorunların giderilmesi varoluşlarını tehlikeye düşürebilir. Bu durum, revizyonist sayılabilecek bütün çözümlere mesafeli yaklaşmalarına neden olur ki; ya yok olmalarının sebebi olacaktır ya da devrime kadar çözümsüzlük hakim kalacaktır.

Sivil İnisiyatifler

Son dönemde etkinliği giderek artan akademisyen, öğrenci, uzman ve sıradan vatandaşlardan oluşan sivil inisiyatifler sivil toplum ile politik gruplar arasında sayılabilecek, iki grubun da zayıf yönlerini kapatma gayretinde, bir yandan da kendi zayıflıklarını doğuran yeni oluşumlar. 2000’li yılların ikinci yarısı itibariyle giderek güçlenen, meşruluk kazanan ve geleneksel olanlara ilaveten yaratıcı muhalefet biçimleri geliştiren gönüllülük temelli yapılar. Sürekli ve her mücadelelerine olmamakla birlikte meslek odaları, STK’lar, siyasal partiler, radikal politik gruplar ve sendikalardan destek alabiliyorlar. Son dönemde öne çıkan oluşumlar arasında IMECE, Kentsiz, Sulukule Platformu ve Dayanışmacı Atölye ilk akla gelenler.
Motivasyonlarını genel olarak kentin meselelerine sahip çıkmak, akademik ve mesleki yanlış uygulamaları durdurmak, bu uygulamalardan mağdur olanlarla dayanışmak, ilerici süreçleri desteklemek, öğrenmek, paylaşmak ve değiştirmek olarak özetlemek mümkün. Şu ana kadar ki kısa geçmişlerinde yaşadıkları sorunları da meşruiyet, organize ve koordine olamamak, sürekli/istikrarlı olamamak, yalnızca akut sorunlara çözüm geliştirebilmek, deneyimsizlik, üst anlatının olmadığı ya da vurgulanmadığı bir ortamda yer yer eklektik ve tutarsız bir söylem kurmak, farklı sivil inisiyatifler arasında söylem ve yöntem tartışmalarının yarattığı şüpheler, mahalli örgütlenmelerle işbirliği sürecinde yaşanan sorunlar, zaman ve para sorunları olarak sıralanabilir.

Mahalli Örgütlenmeler

Sürecin en önemli özneleri olması gereken mahalle dernekleri vb. mahalli sivil örgütlülükler de sivil toplumun süreçte güçlenmesine katkıda bulunuyorlar. 2000’li yıllarda mahallelere yönelik müdahalelerin artmasıyla bu yönde ciddi bir hareketlenme yaşandığı ve sayılarının giderek arttığı gözleniyor. Bunlar çoğunlukla mahalle dernekleri ile muhtarlar etrafında gelişen güçlü yerel bağları olan örgütlülükler. Sivil inisiyatiflerle işbirliği içinde gelişiyorlar. Barikattan alternatif plana çeşitli mücadele yöntemleri geliştiriyorlar.
Yaşamın içinden hakiki motivasyonları var; soylulaştırma süreçlerini durdurmak ve hemen bütün ilişkilerinin mekanı olan mahallelerinde kalmak, gelecek garantisi olarak gördükleri konutlarından ayrılmamak istiyorlar. Bu tip örgütlenmeler özellikle 1970’li yıllarda batı ülkelerinde de çokça tartışılmış ve halen varlıklarını sürdürüyorlar. Sorunları dünyadaki benzer yapılarla hemen hemen aynı. Temsiliyet ve kapsayıcılık ciddi bir sorun; genellikle 3-5 kişi (ve bu 3-5 kişinin görüşleri/tercihleri) etrafında ve mahallenin genelini temsil etmeyen bir örgütlülükle sınırlı kalıyorlar. Bu sorunu aşıp daha kapsayıcı bir yapıya ulaşma gayretinde olanlar da bu yapının sürekliliğini sağlamada sıkıntılar yaşıyorlar. Bazıları ilerici olma yolunda olsa da çoğu tepkisel bir davranış biçimi içerisindeler ve ancak mahallelerine yönelik görünür bir tehdit söz konusu olduğunda harekete geçiyorlar, yanıbaşlarında duran ve süreklilik gösteren sorunlar yokmuş gibi davranıyorlar. En azından söylem oluşturma sürecinin belirli bir aşamasına kadar literatürde NIMBYSM (Not In My BackYard – Benim Arka Bahçemde Değil) olarak bilinen bir tavır içerisinde oluyorlar. Bu tavır kentin genel ya da diğer mahallelerinde yaşanan sorunlarına gözlerini kapatan ve sadece kendilerini doğrudan ilgilendiren sorunlarla ilgilenmeleri anlamına geliyor ki bu şekilde kentsel sorunların çözülemeyeceği bütün uzmanlar tarafından vurgulanıyor. Zaman zaman farklı mahalli örgütlenmeler arasında fikir ve çıkar çatışmaları yaşanabiliyor. Örneğin tapulu mahallelerin söze “biz gecekondu mahallesi değiliz” diyerek başlaması mahallelerin birlikte hareket etmesinin önünde önemli bir engel. Liderlik ve kamuoyunda görünürlük kendi aralarında sorunlara neden olabiliyor. Özellikle radikal politik grupların örgütlü olduğu gecekondu mahallelerinde bu grupların etkisi altına girilebiliyor ki bu durum temsiliyeti ve kapsayıcılığı oldukça düşürüyor. Tamamen gönüllülük üzerinden işleyen ve aidatın da yeterince toplanamadığı mahalle derneklerinde en büyük sorunlardan birisi de zamana ve paraya dair olan sorunlar.

Şemsiye Organizasyonlar

Son yıllarda gözlediğimiz bir diğer yeni muhalif yapı biçimi de şemsiye organizasyonlar. Bunlar, birden çok örgütlenmenin sürekli bir hedef ya da akut bir sorunun çözümü için bir araya geldikleri, geleneksel ve yaratıcı muhalefet biçimleri sergileyen oluşumlar. Bunlar içinde sürekli var olmayı hedefleyenler de var. Örneğin, büyük ümitlerle kurulan ancak işleyişini bir türlü etkinleştiremeyen İstanbul Mahalle Dernekleri Platformu 28 mahalle örgütlenmesinin üye olduğu ve etkin çalışması halinde bu mahallelerde yaşayan 1 milyon civarında insanı temsil edebilecek önemli bir kurum. TMMOB’a bağlı meslek örgütlerinin İstanbul şubelerinin bir araya gelip kentsel meseleleri masaya yatırdığı bir platform olan İKK’nın da son dönemde sivil oluşumlarla genişlettiği çalışma pratikleri var. Bu sürekliliği hedefleyen organizasyonlar dışında akut sorunlara muhalefet amacıyla kurulmuş Vapuruma Dokunma, Haydarpaşa İnisiyatifi, Körler Okulu Platformu, 3. Köprüye Hayır İnisiyatifi gibi çok sayıda muhalif yapıyı bir araya getirmeye çalışan ve bu birliktelik üzerinden muhalefet eden şemsiye organizasyonlar da kentsel muhalefet içerisinde yerlerini alıyorlar.
Genel olarak onaylanmayan bir kentsel müdahaleyi engellemek ya da sürekli ve güçlü bir muhalefet sürdürecek bir siyasal alan yaratmak amacıyla kuruluyorlar. Tabi çoğulcu yapılarından kaynaklanan sorunlar da yaşıyorlar. Bunlar arasında tutarlı olmayan söylemler, sürekliliği sağlayamamak, katılımcıların aralarındaki çıkar çatışmaları, organizasyon sorunları, liderlik / merkezde olma rekabeti, inisiyatif ve sorumluluk almaktan sakınma gibi sorunlar öncelikle sıralanabilir.

Üniversiteler

Üniversiteler yaptıkları araştırmalar üzerinden bilgi ve söylem üreten kurumlar. Bu anlamda akademik ve bilimsel kabul görmeyen kentsel müdahalelere muhalefet etmek üniversitelerin bir toplumsal sorumluluğu olarak kabul edilir. Ancak son dönemde üniversitenin kurum olarak giderek piyasa ile eklemlenmesi, danışmanlıklar vs üzerinden gündelik siyasetin içerisine çokça çekilmesi bu toplumsal sorumluluğun yerine getirilmesinde kafa karışıklıklarına neden olabiliyor. Yine de bu sorumluluğu yerine getirme gayreti içerisinde çok sayıda öğretim elemanı var. İstanbul’da bulunan üç şehir ve bölge planlama bölümünden katılanların birlikte hazırladığı ve internet üzerinden imzaya açılıp çok sayıda destek alınan Akademi Kentsel Dönüşüm metni içinde çok ciddi uyarılar ve eleştiriler bulunuyor. Diğer yandan, üniversite ile doğrudan bağlantılı öğretim elemanları ve öğrenciler üzerinden sürdürülen Dayanışmacı Atölye gibi bir sivil oluşum 5 senedir örgütlü sayılabilecek bir mücadeleyi sürdürerek kentsel müdahaleler sonucu mağdur olan mahallelerde karşılıklı öğrenme süreçleri üzerinden mahallenin kendi sözünü üretmesine destek oluyor. Yine üniversite temelli alternatif planlama çalışmaları yapılıyor, çok sayıda eleştirel makale, tez ve araştırma üretiliyor. Öğrencilerin bu sürece katkısı had safhada. Örneğin Dayanışmacı Atölye, öğrencilerin inisiyatifi ile kurulmuş bir yapı; çeşitli mahallelerde gönüllü çalışmalarını sürdürüyor ve mahallelilerle birlikte mahalle için mahallenin bilgisini üretmeye gayret ediyor. Bu muhalif gayretlerin yanısıra birçok kentsel müdahalede üniversite hocalarının yüklenici ya da danışman olarak imzalarının olması soru işaretleri yaratsa da, üniversitenin de olduğundan farklı gösterilmemesi, toplumun bir yansıması olduğunun kabulü sağlıklı olacaktır. Üniversiteler açısından bir diğer sıkıntılı alan birçok öğretim elemanının halen YÖK’ün ve devletin antidemokratik uygulamalarından endişe ederek bu tip muhalif süreçlerin dışında kalmayı tercih etmesidir. Zaman sorunu, kişisel hırslar ve anlaşmazlıklar, inisiyatif ve sorumluluk almaktan kaçmak ve geçim sorunları da üniversitenin muhalefet gücünü arttırmasının önündeki ilk akla gelen diğer sorunlar olarak sıralanabilir.

Medya

Toplumsal muhalefetin temsili ve söylemin kuruluşu anlamında medya önemli bir aktör konumundadır. Bu çerçevede uluslararası medya, ulusal medya, yerel medya, sektörel medya çerçevesinde TV ve radyo kanalları, dergiler, gazeteler ve son yıllarda hayatımızda giderek çok yer kaplayan internet portallarından bahsedilebilir. Medya kentsel müdahaleler konusunda ne kadar çok devrede olursa sorunun çözümünün o kadar kolaylaştığı ya da olasılık dahiline girdiği düşünülebilir. Sulukule sürecinin halen tamamlanmamış olması ve Sulukule için bir umudun sürüyor olması medyanın çok iyi kullanılması ile doğrudan ilişkilidir. Medyanın muhalif kanadının azınlık olduğunu ama ilişkiler üzerinden muhalif olmayan kanadın da devreye sokulabildiğini vurgulamak gerekir. Temsil ve anlamın kuruluşu açısından zaman zaman sorunlar yaşansa da kamuoyu oluşturmak, kitlesel eylemler yapılamadığından, medyanın muhalefetin sesi olması dışında maalesef mümkün olamamaktadır.

Uluslararası muhalefet

Son dönemde hızla uluslararası sivil ve kurumsal ağlara entegre olan bir sivil toplumun varlığı da göz önünde bulundurulmalıdır. Sivil ağlar deneyim paylaşımları açısından, kurumsal ağlar ise kamuoyu oluşturmak ve siyasal baskı kurmak açısından kullanılabilmektedir. Yine Sulukule örneğinde UNESCO’nun, BM Zorla Yerinden Edilmeler Komisyonunun, BM Habitat’ın, AB’nin, Helsinki Yurttaşlar Birliği’nin ve çeşitli Roman birliklerinin siyasal alanı zorlaması ve uygulayıcıları zor durumlarda bırakması önemli örneklerdir. Diğer yandan çok sayıda yabancı, uluslararası sivil ağlar üzerinden Sulukule mücadelesine yaptıkları çalışmalarla yerinde ya da dışarıdan müdahil olabilmektedir.

***

Bütün bu muhalif oluşumlar kentsel dönüşüm süreçlerinde yolunda gitmeyen, kentte yaşayan insanın yabancılaşmasına neden olan süreçlere karşı kendi bakışları ve örgütlülükleri çerçevesinde karşı çıkışlar gerçekleştirmektedirler. Bu kapsamda çok sayıda gösteri-yürüyüş benzeri eylemin yanısıra, kongre/sempozyum, seminer, konferans gibi bilimsel etkinlikler, sergi, belgesel vb. sanatsal üretimler, alternatif gündem ve süreç yaratmaya yönelik çalışmalar yapılmaktadır. Doğrudan ya da dolaylı olarak kentsel dönüşüme muhalefet eden oluşumlar çoğaldıkça, bunların eylemleri de kamuoyunda farkındalık yaratarak yerel siyasete, karar alma süreçlerine etki etmekte ve özelinde kentsel dönüşüme yönelik tartışmaları açığa çıkarmaktadır.
Birarada Muhalefet İhtimali Üzerine...
Biraradalık, muhalif yapıların karşı çıkış noktaları üzerinden düşünüldüğünde, çok kolaymış izlenimi veriyor. Nihayetinde bütün muhalif aktörlerin karşı çıktığı süreçler üç aşağı beş yukarı aynı. Biraradalığı ihtimalsizliğe kilitleyen ise “nasıl bir kentsel muhalefet” sorusu. Karşı çıkmanın yöntemi hedeflere ve hedeflenen kitlelere ilişkin bir tercih...
Yöntem tercihin bütün muhalif kesimler tarafından ortaklaşmasında esasın, hedefleri karşı çıktığımız eşitsizlik, adaletsizlik, mağduriyet vs. hallere, hedeflenen kesimleri ise bu süreçlerle karşı karşıya kalan gruplara kilitlemek olduğunu düşünüyoruz. Daha açık bir ifadeyle, halkın içinde ve halkla birlikte geliştirilecek bir söylem ve ütopya üzerinden doğrudan mevcut sistemin yarattığı sorunları hedefleyen ama ütopya kurmayı, iktidar hedefini oluşturmayı ve bu hedefin peşinden koşmayı sürece ve daha önemlisi söylemin kurulmasında esas olacak halka bırakan; halk kavramını mavi yakalı işçilerle birlikte, düşük ücretli beyaz yakalı kesimlere, öğrencilere ve hatta bu süreçlerden olumsuz etkilendikleri açık olan orta gelir gruplarına yayan; dolayısıyla muhalif söylemini de tüm bu kesimleri hedefleyecek şekilde revize eden; bu revizyon sonucu söylem, hedef ve hedef kitle konusunda ortaklaştığı ve yakınlaştığı muhalif kesimlerle ilişki kuran, nihayet kent hakkı kavramı üzerinden sürekli bir mücadele alanı açan bir kentsel muhalif birlikteliğin oluşabileceğini ve bugünkü halinden çok daha güçlü ve inandırıcı olacağını düşünüyoruz. Ancak bugünkü haliyle kentsel muhalefetin önemli bir kısmı hedefini iktidar üzerinden kuruyor, hedef kitlesini de bu iktidarda taşıyıcı gördüğü kesimler olarak belirliyor. Hedefe ulaşmada kullandıkları yöntem ve araçlarda ortaklaşmadıkları bütün gruplar ise revizyonist, karşı devrimci, geleneksel solcu vs. olarak damgalanıyor ve acımasızca eleştiriliyor. Böylece, kentsel muhalefet, tam da genel sol siyasetin yaşadığına benzer olarak, parçalanıyor/parçalı kalıyor, kitleselleşemiyor ve toplumun geniş kesimleri üzerinde güven oluşturamıyor.
Hardt ve Negri’nin “kent sürekli kuruluş süreçlerinde eklemlenen çoğul toplumsal çatışmalar aracılığıyla biçimlenmiş bir kurucu iktidardır” tespitinden hareketle sürekli kuruluş süreçlerinde yer almak istiyorsak toplumsal muhalefetin ortak ilkelerini birbirinden çok farklı motivasyonları ve sorunları olan muhalif aktörler arasında yaşanacak çatışmalara rağmen kurmak zorundayız. Bu çatışmaları nasıl olumlu algılayıp yönlendirebileceğimize kafa yormalıyız.
“Radikal demokrasinin amacı demokratik devrimi derinleştirmek ve farklı demokratik mücadeleleri ilişkilendirmek ise, böyle bir misyon ortaklaşmaya izin verecek yeni öznel pozisyonlar gerektirir. Öznel pozisyonların talepleri demokratik denklik ilkesine uygun olarak eklemlenebilir. Bu, belirlenmiş çıkarlar üzerinden bir ittifak kurma haline karşılık gelmez; güçlerin üst kimliklerini ortaklaştırma çabasıdır...” (Mouffe, 1993)
Çoğul ve dağılmış mücadele alanları üzerinde farklılaşmış siyasal ölçekler (Sokak ve mahalle ölçeğinden kent, ulus-devlet ve hatta küresel ölçeğe kadar) söz konusuyken, muhalif aktörler arasında birleşen, çözülen ve yeniden birleşen gruplar varken, biraradalık ancak birbirine bağımlı, eşit ve özerk mücadele alanları üzerinden kentsel hakların talebi ile mümkün olabilir. Gramsci’nin yıllar önce önerdiği, toplumun çeşitli kesimlerine doğru genişleyen birlikler oluşturmak suretiyle hegemonik bir blok oluşturmak bugün için kaçınılmaz bir ihtiyaç haline gelmiştir. Bu talebi de Platoncu bir yaklaşımla düşünmek, erişilmez adalet ve özgürlük yerine kent haklarını koymak ve kent haklarını nihai ve kesin bir evre olarak varolamayacağının ön kabulüyle ona doğru yaşamak, bunu bir yaşam biçimi haline getirmek gerekir. Ancak bu şekilde toplumla kentsel muhalefet arasında sıkı bir bağ kurulabir ve birbirinden çok farklı özelliklere sahip muhalif aktörler gereğinde birarada varolabilir.
Son dönemde sık sık kullandığımız ve yasal karşılıkları da olan barınma hakkı kavramı çok önemli ve belki de en temel hak talebinin altını çizse de tek başına bu biraradalığı sağlamada ve toplumla ilişki kurmada yeterli bir kavram değildir. Barınma hakkı kavramını genişletmek durumudayız. Örneğin Sulukule için hazırladıkları yayınlanmamış bir raporda Akkan ve Kayhan [2008] barınma hakkı kavramını mahalle ile ilişkilendirmek suretiyle başka haklarla içiçe geçirmişlerdir:
[Kavramı, salt] “baş sokacak ev olarak değil tüm kültürel, sınıfsal, sosyal taleplere uygun mekanlarda yaşama hakkı olarak tanımlanmaktadır... Barınmak bu mahallelerde yaşayan insanlar için; yaşam biçimlerini olduğu haliyle korumak, sosyal dayanışma ağlarını ayakta tutmak, geleneksel istihdam yapılarını muhafaza etmek anlamına geliyor. Mahalle temelli yaşam, onların hem tarihsel köklerini koruyan hem de kültürel ve sosyal ağlarını yaşatan bir [olgu] olarak barınma anlayışlarının merkezine oturmaktadır. Bu bağlamda, mahalle yaşamını bir bütün olarak ele almak ve bu yaşamın devamlılığının sağlanmasının bir barınma hakkı meselesi olduğunun altını çizmek gerekir.”

Kentsel Makanın Kontrolü için Kent Hakkı Kavramı

Lefebvre 1968 yılında ilk kez kent hakkından bahsederken, kavramı bütün kent ve kentleşme süreçlerini belirleme/kontrol etme hakkı olarak tanımlamıştı. Henüz küreselleşmenin lafının edilmediği bir dönemde kentleşmenin sanayileşme süreçlerinden koptuğunu ve kapitalist kentin dünya üzerinde tam kentleşmeye doğru yol aldığını, bunu da devlet ve sermayenin kentsel mekânı kontrol etmesi üzerinden sürdürdüğünü/sürdüreceğini anlatıyordu. Yunan kentlerinde agora etrafında örgütlenen ve pazaryerinin kent merkezine girişini engelleyen politik kentin zaman içerisinde Avrupa kökenli pazaryeri etrafında örgütlenen kente yenik düştüğünü aktarıyor, kent hakkını yeniden politik kente dönüşle de ilişkilendirip kentsel mekânı belirleyen güç ilişkilerini yeniden yapılandırarak kontrolün devlet ve sermayeden kent insanına geçişi olarak tarif ediyordu. Yer yer bir politik proje ya da ütopya olarak da nitelendirilen kent hakkı üzerinden kentsel karar mekanizmalarının yeniden yapılanması ile bütün kent yaşayanları kentsel siyaset içerisinde yerini alacak ve yaşam çevrelerini etkileyen kararlarda söz sahibi olacaklardı. Lefebvre, kent hakkını gündelik hayatla da ilişkilendirerek, anların ve yerlerin eksiksiz kullanımını sağlamak üzere kentsel yaşama, yenilenmiş bir merkeziliğe, karşılaşma ve değiş tokuş mekânlarına, yaşam ritimleri ve zaman kullanımlarına erişim ve bunları yaşayanların isteğine göre değiştirme hakkı olarak açıklıyordu. Kentlerde yaşayan ve çeşitli farklılıklar barındıran bütün insanları ama özellikle tehdit altındaki grupları hedeflemesi de demokrasinin çoğunluğun diktasına dönüşme potansiyelinin önüne geçme gayretiydi.
Son yıllarda politik kent yukarıda sayılan muhalif yapıların da etkisiyle giderek kendine geliyor ve devletin ve sermayenin kontrolüne karşı çıkışlar güçleniyor. Bu çerçevede kent hakkı kavramı da yeniden tartışılır oldu. David Harvey’in [2008] bu bağlamdaki son makalesi yerel siyasetin geleceği açısından yeni açılımlar sağlıyor. Harvey’e göre kent ve kentleşme süreçleri artı değer kullanımının ana kanallarından birisi haline gelmişse, kent hakkı, bu artı değerin kullanımı üzerinde demokratik bir yönetim kurmak anlamına gelir. Kent hakkı, kentsel kaynaklara erişime yönelik bireysel özgürlüklerin çok ötesinde kenti değiştirmek suretiyle kendimizi değiştirme / kendi geleceğimizi belirleme hakkıdır. Harvey, bu hakkın bireysel değil ortak bir hak olduğunun altını çizer ve en kıymetli ama en çok ihmal edilen insan hakkı olduğunu ilan eder.
Harvey’e göre kent hakkı bugün küçük bir siyasal ve ekonomik elit grubun elindedir ve geri kazanılması gerekir. Bu geri kazanma sürecinde kent hakkı kavramı üzerinden birlikte muhalefet olasılığını tartışır. Kentleşme süreçlerinde artı değer üretimi ve kullanımı üzerine odaklanan ve bunun kimler tarafından yönetileceğini sorgulayan kent hakkı kavramını, geniş bir toplumsal hareketin inşası için kent hakkının demokratikleşmesini sağlamak, kentsel mekânı almak ve yeniden üretmek, kamusal alanları yeniden kazanmak / korumak üzere çalışan bir slogan ve politik bir ideal olarak tanımlar .

***

Bu kentin bir geleceği olsun istiyorsak; bu kentin geleceğini kendi kontrolümüzde tutmak istiyorsak, kent hakkını çeşitli vesilelerle dile getirip peşi sıra çalışmalar yürüten kentsel muhalefetin içinde yer alan formel ve enformel yapıların birbirini beğenmeme lüksü yoktur. Kent hakkı kavramı tam da üzerinde anlaşabileceğimiz ve sıkı sıkıya sarılabileceğimiz bir kavramdır. İnsanları harekete geçirmek, çok büyük agoralar oluşturmak ve oluşturduğumuz agoralarda kitlesel politik eylemler gerçekleştirmek zorundayız.
Kenti, piyasanın ve hâkim ideolojinin totaliterliğinden kurtarmak ve politik kenti yeniden ve daha güçlü kurmak zamanıdır…

KAYNAKÇA
Akkan, B.E. & Kayhan, A. (2008) “Sulukule için Sosyal Değerlendirme”, yayınlanmamış rapor.
Harvey, D. (2008) “The Right to the City”, New Left Review, 53.
Lefebvre H. (1968) Le droit à la ville. Anthopos, Paris.
Mouffe (1993) Return of the Political, Versus, London.
Yalçıntan, M. C. (2005) Globalisation, politics and planning decisions: A case study of Koç University in Istanbul, PhD Thesis, London School of Economics, London, UK.
Yalçıntan, M.C. (2008) “Kentsel Muhalefetin Halleri ve Halsizlikleri”, www.planlama.org

* Mimarist (Ekim 2009) Dergisinde yayınlanmıştır.

Söylen(e)meyecek olan uçmAkderedir!

2009-03-03T04:33:00.000-08:00

Unutulmak durumunda kalınan da uçmAkderedir!

-söylen(e)meyecek olan ve unutulmak durumunda kalınan,

bir kereliğine, Zıkkım[1] eşliğinde ve yalnızca şiirle söylenir-

Bu girişten sonrası şiirdir...

...

aşkını –yıkılası tabulara- boşaltmış

ulu çınarın

salıncağından verdiğin resmi diktim bugün

pencerelerime...

uçmakdere

ben dikerken

sen

henüz oradaydın

hala oradasın

hep orada olacaksın...

pencerelerim kalacaksın hep!

meşenin dibinde suyu akmadan üzerindeki aşk dizelerini bekleyen çeşme

yıkıntı evinin damından hiç uçmayan leyleği besleyen kocası hasta kendisi yasta teyze

evim diye seçtiğim ve ilk önce pencerelerini diktiğim harabe

ile

bekleyeceğim seni

uçmakderede

yumuşacık sesinle uyanacağım her sabah

harabedeki döşeğimde

buz gibi pınarında

ayılıp

ağlayacağım sensizliğe

bekleyeceğim seni

yaslı teyzeyle birlikte akmayan çeşmeden su doldurup taşıyacağım harabede

o gün uçmakdere

bu gün uçmakdere

her gün uçmakdere

pencerelerime diktiğim kör ve dolambaçlı vadi

çıkmaz hiçbir yere...

deme uçmakdere

...

söz anlam yitirdi...

aşkı çalınmış çınar, akmayan çeşme, unutulmuş ve kurtlanmış tütünler ile yıkılmış evler bacası artık tütmeyen,

coşup da kirini yıkamayan dere boyunu dolamış kavaklar, kıymetini bilmeyen keçiler,

ve bir de Godot’yu bekleyen teyze

söze hükmeder bundan böyle...

...

bütün evlerinden rum şarabı ile lakerda kokusu yayarım yine

sokaklarını çiçeğe bezerim

çeşmelerinden zemzem akıtır

derene huriler salarım...

yeter ki

“çokiyibişey olacağız ateşten” de!

yeter ki

oyna benimle!

...

“bütün –çıkmaz- sokaklarım sana doğru...”[2]

ve yazık ki

ömür yetmez o sokaklardan birini sana çıkartmaya!

olsun!

diktiğim pencerelere bakar

ışık kaçıran delikleri seninle boyarım ben de...

kalabalığına içiyorum tek kişilik şarabımı...

yollarımdan biri

her hangi bir gün

erecek olursa

her hangi bir sana

yine

tanrım her neredeysen ver şu kuluna bir mucize...

söz veriyorum

diktiğim pencerelerin sökülmesine izin vermeyeceğim

ve şarabı artık yalnız seninle içeceğim...

...

sana biriktirdiğim günleri

meğer

sensizliğe sayacakmışım...

olsun!

tek kişilik bugün

ve birgün

- rumlar döndüğünde

- çeşme aktığında

- dere coştuğunda

- leylek uçtuğunda

iki kişilik olacak yine...

diktim pencerelerimi bir kere seninle

sökemem geriye...

aşka kestiğim anı şarapla besleyen

sen

uçmakdere...

uçuçabildiğinyere...

mcy

beşiktaş

aşk mevsimi az geçmişken 2004

Vasiyet: Cemal Baba türbesinin duvarına yazıla...

[1] Mürefte yöresine özgü bir şarap markasıdır...

[2] Bülent Ortaçgil’in şarkısının adıdır.

KENTSEL MUHALEFETİN HALLERİ VE HALSİZLİKLERİ

2009-03-03T03:55:00.000-08:00

Murat Cemal Yalçıntan

Bu yazıda Türkiye’de ve özellikle İstanbul’da son 5 yılda giderek sesini daha çok çıkaran kentsel muhalefetin hallerine ve halsizliklerine karşılık gelen konulardan ikisini ele alacağım: bir arada muhalefet yapabilme ihtimali/ihtimalsizliği ile muhalefeti dayatılana karşı mücadele etmenin ötesine taşıyarak alternatif süreçler/gündemler yaratmak... Bu iki konu zaman zaman akıl tutulması yaşadığımız tartışmalara konu oluyor ve bundan kurtulmak için tartışmayı bu tip formel zeminlere taşımak gerekiyor[1].

Birarada Muhalif Olmak

Önce birarada muhalif olmak konusunu tartışalım istiyorum. Her girişimde başarısız olduğumuz geçmişin yarası derin; dolayısıyla mümkün olduğunca az polemik yaratacak bir yerden tartışmak lazım. O yerde durmak ne kadar mümkün bilmiyorum ama özeleştiriyi de içeren bir hesaplaşma kaçınılmaz...

Başlarken yanıtlanması gereken bir soru kimlerin biraradalığından bahsettiğimiz. Başka bir şekilde ifade edersek, kentsel muhalefetin öznelerinin kimler olduğu. 1980’lerin sonlarından itibaren özellikle hukuki süreçler üzerinden kentsel muhalefete başlayan meslek odaları hala aynı kararlılıkla ve zaman zaman mesleki ve meslek insanına yönelik kaygılardan oluşan iç çelişkileri de bünyelerinde taşıyarak mücadelelerini sürdürüyorlar. Bu konuda çalışmalar yürüten sivil toplum kuruluşlarımız sayı ve güç olarak çok yetersiz durumdalar ama son dönemde etkili olan akademisyenler, öğrenciler, uzmanlar ve vatandaşlardan oluşan sivil inisiyatifler sivil toplum açısından bu yetersizliği kapatma yolundalar. Sürecin en önemli özneleri olması gereken mahalle dernekleri vb. sivil örgütlülükler de sivil toplumun süreçte güçlenmesine katkıda bulunuyorlar. Yine mahallelerde 1980 darbesi öncesi dönemden beri faaliyetlerini sürdüren politik gruplar ve bu grupların kentsel muhalif süreçler içerisinde aldıkları tavır belirleyici olabiliyor. Son dönemde hızla uluslararası sivil ağlara entegre olan bir sivil toplumun varlığı da göz önünde bulundurulmalı. Tabi üniversiteler ve medya unutulmamalı; bu kurumların duruşu, konuya yaklaşımı, muhalefete yaptıkları katkı ve kendi aralarındaki bölünmüşlük aslında kentsel muhalefetin seyrini ciddi şekilde etkileyebiliyor. Kısaca kendi kategorisi içinde de farklılıklar gösteren ve bugüne kadar tamamının tek bir ortamda bir araya gelemediği farklı kaygılar, hedefler, kitleler vs. sahibi öznelerin biraradalığının ihtimalleri üzerinden düşünüyoruz[2]. Ciddi farklılıklara sahip çoğul bir ortamda biraradalık ihtimalini baştan yok saymak bir seçim olabilir. Sivil inisiyatifler ve mahalli oluşumlar dışında bu öznelerin tek derdinin kentsel muhalefet olmaması, söylemlerini biraradalığa yönelik değiştirmede güçlükler yaşamalarını da zaten anlaşılır kılar. Ya da, sivil inisiyatifler ve mahalli oluşumların böyle bir sınırlayıcıları olmadığından başka bir senaryo üzerinden gidilebilir ve bu ikilinin kendi içlerinde ve birbirleriyle anlaşacağı bir çerçevede, sürecin sonuçlarının çeşitli olumsuzluklar yarattığı konusunda zaten anlaşan diğer öznelerin de pozisyonlarını yeniden düşünmeleri biraradalığa yönelik yeni açılımlar sağlayabilir.

Yine başlarken “neden birarada durma ihtiyacı duyuluyor” gibi yerinde bir soruyu da yanıtlamak gerekir. Bu sorunun bende iki yanıtı var: Birincisi, basitçe, çok az olduğumuz ve birarada daha güçlü olabileceğimiz için. Gerçekten de son beş yılı incelediğinizde hemen her muhalif hareketin sınırlı sayıdaki benzer isimler tarafından organize edildiğini, yürütüldüğünü, desteklendiğini görüyorsunuz. Zaman zaman bu profil genişlese de bir süreklilik oluşmuyor/oluşamıyor. Bu kişi ve grupların birarada duramama hali sayıca az olmaya eklenince kentsel muhalefetin sesi cılız kalıyor. Bu sesi cılız tutmak ve görünmez kılmak isteyenlerin niyetleri bizzat tarafımızdan yerine getirilmiş oluyor. İkinci yanıt ise, biraradalığın, birisinin yaptığını diğerinin bozmasına izin vermeyeceği varsayımı! Biraradalığı kurarken asgari müştereklerde anlaşmak gereği, emekle örülmüş süreçlerin bozulmasının önüne geçebilir, muhalefet biçimlerinde çeşitliliği destekleyebilir ve dahası yapıcı tartışma alanları açarak bu süreçlerin hatalarından arınmalarına da vesile olabilir[3].

Biraradalığın ihtimalini arttıran ve umuda bağlayan “neden kentsel muhalefetin içindeyiz” sorusuna verilen yanıtlar... Kendini son dönem kent politikaları ve uygulamalarına muhalif olarak tanımlayan hemen herkes yaratılan adaletsizliklerden, eşitsizliklerden, mağduriyetlerden, kamu yararı eksikliğinden, gayrimeşru çıkar ilişkilerinden vs. bahsediyor; bu çerçevede bu olumsuzluklara neden olan etkenlere yönelik farklılıklar içeren ve anlaşmazlıklar yaratan söylemlerini hafifçe gözden geçirerek olumsuzluklar üzerinden anlaşmak ve biraradalığa yönelik bir adım atmak mümkün ve çok da zor değil.

Biraradalığı ihtimalsizliğe kilitleyen ise “nasıl bir kentsel muhalefet” sorusu... Karşı çıkmanın yöntemi hedeflere ve hedeflenen kitlelere ilişkin bir tercih. Bu tercihin bütün muhalif kesimler tarafından ortaklaşmasında esasın, hedefleri karşı çıktığımız eşitsizlik, adaletsizlik, mağduriyet vs. hallere, hedeflenen kesimleri ise bu süreçlerle karşı karşıya kalan gruplara kilitlemek olduğunu düşünüyorum. Daha açık bir ifadeyle, halkın içinde ve halkla birlikte geliştirilecek bir söylem ve ütopya üzerinden doğrudan mevcut sistemin yarattığı sorunları hedefleyen ama ütopya kurmayı, iktidar hedefini oluşturmayı ve bu hedefin peşinden koşmayı sürece ve daha önemlisi söylemin kurulmasında esas olacak halka bırakan; halk kavramını mavi yakalı işçilerle birlikte, düşük ücretli beyaz yakalı kesimlere, öğrencilere ve hatta bu süreçlerden olumsuz etkilendikleri açık olan orta gelir gruplarına yayan; dolayısıyla muhalif söylemini de tüm bu kesimleri hedefleyecek şekilde revize eden; bu revizyon sonucu söylem, hedef ve hedef kitle konusunda ortaklaştığı ve yakınlaştığı muhalif kesimlerle ilişki kuran bir kentsel muhalif birlikteliğin oluşabileceğini ve bugünkü halinden çok daha güçlü ve inandırıcı olacağını düşünüyorum. Ancak bugünkü haliyle kentsel muhalefetin önemli bir kısmı hedefini iktidar üzerinden kuruyor, hedef kitlesini de bu iktidarda taşıyıcı gördüğü kesimler olarak belirliyor. Hedefe ulaşmada kullandıkları yöntem ve araçlarda ortaklaşmadıkları bütün gruplar ise revizyonist, karşı devrimci ya da geleneksel solcu olarak damgalanıyor ve acımasızca eleştiriliyor. Böylece, kentsel muhalefet, tam da genel sol siyasetin yaşadığına benzer olarak, parçalanıyor/parçalı kalıyor, kitleselleşemiyor ve toplumun geniş kesimleri üzerinde güven oluşturamıyor. Tek tek öznelerin hali de farklı değil.

Son yıllardaki muhalefet süreci gösterdi ki akut durumlarda kendiliğinden bir biraradalık oluşabiliyor. Örneğin bir yıkım olduğunda çeşitli gruplar hemen yıkımın yaşandığı mahalleye intikal ediyor ve acil ihtiyaçları çeşitli dayanışma yöntemleriyle karşılamaya gayret ediyor, mağdur durumda kalanlarla birlikte yol haritası çizmeye çalışıyor ve hemen herkes üzerine düşen görevi, kendisini de olabildiğince görünmez kılarak yapıyor. Ancak dikkat çekici olan, grupların bu işleri mümkün olduğunca birbirine az dokunarak yaptıkları. Yani, akut hallerde kendiliğinden bir güç birliği oluşabiliyor ama bu güç birliği daha etkili sonuçlar üretebilecek koordinasyona hiç kalkışmıyor. Dolayısıyla şu soruyu sormamız gerekiyor: Akut hallerde bile biraradalığı koordinasyon içinde götüremeyen muhalefet öznelerinin sürekli biraradalığından bahsetmek mümkün mü? Biraradalığı hakikaten istiyorsak, koşullarını olabildiğince “neden karşı çıkıyoruz” sorusuna verdiğimiz en sade ve genel ilkelerden oluşturmak ve süreç içerisinde yaşayabileceğimiz tartışmaları da asıl ilgilisine, yani etkilenen kesimlere sunarak karara bağlamak gerektiği düşüncesindeyim. İster istemez birbirine karşı iktidar odakları haline geldiğimizde ya da geldiğimizi sandığımızda, aslında en büyük haksızlığı aramızda bıraktığımız ve bizlerle yol yürümüş insanlara yaptığımızın farkında olmalıyız. Birbirimize tahammülü ve saygıyı bir değer haline getirmeliyiz. Uzaktan öykünmekten çekinmediğimiz ama yaklaştıkça detaylar ya da kişisel meseleler üzerinden yıpratmaya başladığımız süreçlere daha soğukkanlı bakmanın yollarını aramalıyız.

Biraradalık konusu daha farklı boyutlarıyla da tartışılabilir tabi. Ama kanımca yukarıdaki tartışmalar, bunların tamamında belirleyici olan kentsel muhalefetin içerisinde oluşmaya başlayan iktidar odaklarını unutmadan, üzerinde öncelikle düşünmemiz gerekenlere karşılık geliyor. Bu iktidar odaklarının, kendi aralarında yaşadıkları tartışmaların küstürdüğü ve bu tartışmaların içerisine girmekten çekinen / sakınan yeni aktivistler bir yana, sıradan insanlarla, mağdur mahallelerle kurdukları ilişkiler üzerinden yarattıkları hayal kırıklıkları çerçevesinde kendi özeleştirilerini yapmaları acil bir ihtiyaç.

Alternatif Süreçler/Gündemler Yaratmak

Bu yazıda ele almak istediğim ikinci konu da, muhalefeti dayatılana karşı mücadele etmenin ötesine taşıyarak alternatif süreçler/gündemler yaratmak[4]... “Her şeye karşı çıkıyorsunuz ama karşılığında hiçbir şey üretmiyorsunuz!” diye suçlamalarda bulunarak sahte bir savunma kalkanının ardına saklanmaya çalışan siyasiler, uzmanlar vs. hep vardılar. Şimdi onlara, müzakere pratiklerinden bir sonuç alınamayacağına inanıldığından “sizin işinizi yapmak zorunda değiliz” diye cevap veren bir kitle eklendi!

Oysa, alternatif süreçler/gündemler yaratılan örneklerde öncelikli amaç hiç bir zaman müzakere olmadı[5]. Bu süreçlerin/gündemlerin geliştirilmesinde faal olarak yer alan gruplar, arkasında ciddi bir örgütlü güç ve/veya kamuoyu baskısı olmadığı sürece yapılanın mevcut karar süreçlerine etki edemeyeceğinin de gayet farkındaydılar. Yine de bu denemelerin açıklamaları olmalıydı ama bu yaklaşıma uzak duran arkadaşlarımız nedense bu açıklamalar ile ilgilenmedi. Alternatif gündem/süreç yaratmaya yönelik farklı boyutlarda, farklı hedefleri olan çalışmalar yapıldı. Öncelikli hedefleri itibariyle ikiye ayrılıyorlar: kamuoyu yaratmak ve kamusal alanlar oluşturmak suretiyle örgütlülüğü arttırmak. Bu konuyu planlama ile doğrudan ilişkili olan ve bizzat içinde de bulunduğum iki örnek üzerinden tartışmak istiyorum[6].

STOP (Sınır Tanımayan Otonom Plancılar) Örneği

Birinci ve daha yeni olan örnek Sulukule üzerine geliştirilen toplumsal, ekonomik ve mekansal gelişme stratejilerini içeren planlama çalışması. Çalışmanın neyi hedeflediğinden ve içeriğinden bahsetmeden önce hangi koşullarda hazırlandığını açıklamak gerekir. Üç sene boyunca Sulukule Platformu tarafından sürdürülen çok ciddi bir muhalefet sürecinin, yarattığı müthiş ulusal ve uluslararası kamuoyu desteğine rağmen Sulukule’ye ve yaşayanlarına dair hemen hiçbir kazanım yaratmaması ve Sulukule içinde hak arayışı üzerinden bir örgütlülük oluşturamaması[7] sonucu oluşan karamsar tablo platformu oluşturan insanları yılgınlığa düşürmüş ve son bir hamle ne olabilir tartışmaları içerisinden alternatif bir yaklaşım geliştirme fikri çıkmıştır. Yani, Sulukule için verilen mücadele içerisinde gündem oluşturmak üzere yapılan 40 Gün 40 Gece Sulukule, Sulukule Orkestrası, Sulukule Futbol Turnuvası gibi çalışmalar, dayanışma amacıyla yürütülen Sulukule Çocuk Çalışmaları ve Merkezi, insanların çeşitli hizmetleri alabilmeleri için çıkarılan nüfus kağıtları, yeşil kartlar vs., sürdürülen hukuk mücadeleleri, hak sahibi olmayanların hak sahibi olabilmesi için yapılan başvurular, tescillenmemiş tarihi ve kültürel önemi olan yapıların tescillenmesine yönelik çalışmalar, çeşitli uluslararası ve ulusal kurumlarla sürdürülen ilişkiler, yayınlanan deklarasyonlar, yapılan basın açıklamaları vs. süreci tersine çevirmeye yetmeyince alternatif bir yaklaşım geliştirmek son bir hamle olarak düşünülmüştür[8]. Bunca emeğin karşılıksız kaldığı bir noktada tek başına alternatif bir yaklaşımdan medet ummak anlamsızdır. Aslen yapılmak istenen, yerinde ve mağduriyetler yaratmayan, yalnızca fiziki mekanı değil sosyo-ekonomik ilişkileri de merkezine alan çözümler geliştiren bir yenileme ve dönüşüm yaklaşımı olabileceğini kamuoyuna göstermektedir. Aslında yapılanın akademik alanda sık sık araştırma projeleri vs. çerçevesinde yapılan işlerden çok da farkı yoktur ama tamamen alanın içerisinden çıkması, gerçek hayata ve uygulamaya yönelik olması ve meselenin özünü kavraması itibariyle bu çalışmalardan ayrılır. Tabi ki bunu yaparken, her toplumsal muhalif hareketin de yapacağı gibi, süreç boyunca hep hedeflenen kamuoyu yaratma ve siyasal karar alanını sıkıştırma hedefleri de kovalanmış, bu kapsamda Fatih Belediyesi ile de görüşmeler yapılmıştır.

Çalışmanın hedeflerinden bahsettikten sonra yaklaşımını da kısaca değerlendirmek gerekir. Kanımca 1970’lerin başında dünyada çeşitli örnekleri görülen bir savunucu planlama örneğidir. Argümanlarını yerinde çözüm, sosyal ve ekonomik kalkınma, örgütlülük ve daha iyi bir yaşam çevresi üzerine kuran çalışmada çeşitli disiplinlerden 40 kadar gönüllü uzman, üç hafta boyunca sabahlara kadar çalışmıştır. Dahası, bu ekibe, sistem içi bir projede yan yana getirmenin çok zor olacağı akademisyenlerden oluşan ciddi bir danışman kadro eşlik etmiştir. Katılım boyutu eksiktir çünkü mahalle dağılma sürecine girmiştir ve mahalledeki toplum psikolojisi insanlara yeniden umut dağıtmaya uygun değildir. Dolayısıyla katılım yıllar süren mahalle içi mücadelenin biriktirdiklerini kullanmakla –ki bu aslında ciddi bir katılıma karşılık gelir, dernekte faal görev alan Sulukulelilerin görüşlerini almakla sınırlı kalmıştır. Son bir haftasında sınırlı bir şekilde yer aldığım çalışmaların, yıllardır dilimize pelesenk olan kavramları kullanarak, şu ana kadar örneğini görmediğimiz ciddi bir yaklaşım geliştirdiğini düşünüyorum. Buna göre sosyo-ekonomik gerçeklerden yola çıkan, sosyo-ekonomik sorunlara yerinde çözümler geliştirirken yaşam çevresini iyileştirebilen, insanların sorunlarına çözüm geliştirmede etkin rol oynamalarını sağlayan örgütlülükleri destekleyen ve tüm bunları kamuya daha ucuza mal eden bir yaklaşım geliştirilmiştir. İstihdamdan, sosyal ilişkilerin sürekliliğine, kültürel birikimin desteklenmesine, kamusal alanlar yaratmaya, fizibilite çalışmasına ve nihayet fiziki yapının iyileştirilmesine her yönüyle somut tespitleri ve önerileri olan profesyonel kıvamda bir çalışmadır. Böyle bir yaklaşımın, doğru kullanıldığı sürece, kentsel dönüşüm ve yenileme uygulamalarına muhalif bütün mücadelelerin elini güçlendireceği tartışma götürmez. Sulukule için verilen mücadele de, umutlar zayıflasa da henüz tamamlanmamıştır.

Gülsuyu-Gülensu Deneyimi

İkinci örneğimiz Gülsuyu-Gülensu Mahalleleri ile birlikte geliştirdiğimiz süreç. Bu sürece de genellikle alternatif plan adı takılmaya çalışıldı ama neden öyle anılmaması gerektiğini süreci aktarırken açıklamaya çalışacağım.

Bilmeyenler için Gülsuyu ve Gülensu, Maltepe ilçesinde E-5’in kuzeyinde politik geçmişi ve güçlü örgütlülükleri olan yaklaşık 65000 nüfuslu iki mahalledir. 2004 yılında büyükşehir belediyesi tarafından yapılan 1/5000 planlama çalışmasında dönüşüm bölgesi olarak ayrılmış ve 1/1000 uygulama çalışmalarının mahalle muhtarları ve dernekleriyle birlikte geliştirilmesi yönünde plan notu eklenmiştir[9]. Plana yapılan itirazlar, açılan davaların sonucunu beklemeye gerek kalmaksızın mahallenin istekleri çerçevesinde sonuçlanmış ancak mahallenin geleceğine dair bir belirsizlik hali oluşmuştur. Bu çerçevede mahallelerde iki muhtar ve mahalle derneğinin inisiyatifinde çalışmalar yürütülmeye başlanmış, bizlerden de fikirlerimiz alınmıştır. Yapılan çok sayıda toplantı ve tartışmanın sonunda olabildiğince kapsayıcı ve temsili bir komisyon kurulmasına[10] ve bu komisyonun konuyu takip etmesine karar verilmiştir. Komisyon bir yandan belediye ile görüşmelerini sürdürürken bir yandan da mahallelerin tamamını bilgilendirmek ve sürecin içine taşımak üzere kahve toplantıları düzenlemeye başlamış ve bu toplantılarda sokak temsilcileri belirlenmiştir[11]. Bu toplantıların birçoğunda bizimle[12] birlikte mahalle dışından gelen kişiler ve gruplar da yer almışlardır. Toplantılar genel olarak İstanbul’da olagelen üzerinden yapılan bir sistem eleştirisi ve bu çerçevede mahallelerin yakın gelecekte nelerle karşılaşabileceği üzerinde yoğunlaşmış ve örgütlülüğün, bir arada durmanın en önemli kalkan olduğunun altı sürekli olarak çizilmiştir. Zaten her toplantı, komisyonun takibini sağlayacak ve kendi sokağındaki bilgilendirme ve tartışma sürecini sağlayarak komisyona geri dönüşte bulunacak sokak temsilcilerinin seçilmesi ile tamamlanmıştır. Bu toplantılarda aynı zamanda komisyonun üzerinde durduğu kendi gündemini yaratıp dayatmak konusunda da tartışmalar yaşanmıştır. Küçük bir azınlık, böyle bir girişimin uyuyan devi uyandıracağı endişesiyle karşı çıksa da, büyük bir çoğunluk belediyenin önüne nasıl bir mahalle istediklerini koymanın önemli olduğunu, plan notlarının da buna fırsat veriyor olmasının üzerine gidilmesi yönünde fikir belirtmiştir. Bunun üzerine komisyon bizlerden uzmanlığımız çerçevesinde mahalleliyi mağdur etmeyecek fiziki çözümler geliştirmememizi talep etmiştir. Ancak bu talebe itirazlarımız olmuş, yapılan tartışmalar sonucunda çeşitli kamusal alanlar yaratmak suretiyle mahalle içi örgütlülüğü destekleyen, mahalledeki sosyo-ekonomik sorunları merkezine alarak fiziki müdahaleleri geliştiren ve bütün çalışmayı muhtarlar, dernek, komisyon ve sokak temsilcileri üzerinden mahalleliler ile birlikte sürdüren, kararları da birlikte alan bir yaklaşım geliştirme konusunda anlaşılmıştır. Nihai hedefin fiziki bir plan çıkarmak olmadığı ama buna yönelik kararlar geliştirilebileceği, öncelikli olanın ise birarada durmak, birlikte düşünmek ve eylemek üzerinden mahalle içi örgütlülüğü arttıracak çeşitli kamusal alanlar yaratmak olduğu, yanlış beklentilere ve umutlara neden olmamak üzere bizzat tarafımdan defalarca yinelenmiştir. Çok geniş destek gören[13] çalışma bu yaklaşıma uygun olarak yürütülmüş, ancak zaman içerisinde mahallelilerin tamamı ile birlikte çalışma olanakları azalınca yarım kalmıştır[14].

Planlama literatürü açısından değerlendirdiğimde bu çalışmanın karşılığını savunucu planlamada değil öz örgütlülüğe ve karar alma süreçlerine dönük radikal planlamada buluyorum. Öz örgütlülük, katılım kavramının çok ötesinde bir kavramdır ve yaşadığımız deneyim çerçevesinde uzmanların mahallenin kendi gelecek inşasına katılım sürecine karşılık gelir. Sürecin bizden talepte bulunulan noktadan değil, itiraz ve dava aşamalarından başladığını, mahalle içinden başlayan bu hareketin içine belirli bir noktada dışarıdan destek geldiğini, dolayısıyla sürecin bizim olmadığını ama tabi ki bizim de sürece etkilerimiz olduğunu belirtmeliyim. Bu çalışmada da sürecin çeşitli aşamalarında başka bir vesileyle biraraya getirmenin neredeyse imkansız olduğu çok önemli hocalarımız, düşünce ve bilim insanları yer almıştır. Yani halkın içinden çıktığı kadar entelektüel bilginin de merkezinde olduğu bir çalışmadır. Ancak tamamlanamamış bir süreç olduğu için kazanımları maalesef belirli bir örgütlülük denemesinin ve karşılıklı öğrenme süreçlerinin ötesine geçememiştir. Oysa kendi önceliklerini belirleyen, kararlarını geliştiren, bunların bir kısmını uygulayan, bir kısmını da güçlü örgütlülüğü ile belediyesinden talep eden bir yapının oluşması mümkündü diye düşünüyorum.

***

Bu iki örneğe ciddi destek geldiği gibi çeşitli eleştiriler de yapıldı. Öncelikle destekleyen ve çalışmaların içerisinde az ya da çok bulunan yaklaşık 300 kişiye teşekkür etmek gerekir. Herkes inandığı doğrultuda ve gönüllülük çerçevesinde elinden geleni yapmıştır. Bu kadar insanın kısa süreli de olsa bir araya gelmesindeki temel etkenlerin ise, gönüllülük kavramını esnek tutmak, gönüllülere yaratma/müdahil olma imkanı tanımak ve olagelene muhalif olma gerekçelerini/biçimlerini sorgulamamak olduğunu düşünüyorum. Çalışmaları destekleyen çeşitli mahallelerden gelen “bize de bu tip çalışma yapalım” taleplerini temkinli değerlendirmek gerekiyor. Öyle ki, yapılan iki çalışma da kendi özgün durumlarından kaynaklanmıştır. Sulukule’de her şey denendikten sonra dışarıdan son bir hamle olarak görülürken, Gülsuyu-Gülensu süreci kendi başlatmış, kendi taşımış, kendi sonlandırmıştır. Tabi ki bu çalışmalar bu ikisiyle sınırlı kalmayacaktır ama mahallelerin kendi özgün koşullarının alternatif süreçler oluşturma ihtiyacı duyması ya da iç örgütlülüklerinde kapsayıcılığı ve temsiliyeti sağladıktan sonra kendi gündemlerini belirleme yönünde alacakları kararlar yeni süreçleri tetiklemelidir.

Yapılan eleştirileri de dikkatle değerlendirmek lazım. Bunlardan birincisi mahalleler için geliştirilen bu tip süreçlerin bütünden kopuk olduğu, dolayısıyla kazanımlarının o parçaya yönelik olacağı ve belki de bütünle çelişebileceği yönündedir. Böyle bir olasılık yok değildir ama örgütlülüğün kendi ahlakını oluşturacağını, bahsi geçen entelektüel birikimle ilişki içerisinde karşılıklı öğrenerek bu kaygının gerçekleşme olasılığını azaltacağını düşünüyorum. Dahası, bu süreçler içerisinde mahalleler arası ilişkilerin arttırılması, birlikte hareket edilmesi ve hak temelli bir yaklaşımın geliştirilmesi yönünde çeşitli adımlar atıldığı ve yol kat edildiği de hatırlanmalıdır.

Önceki ile ilişkili bir diğer eleştiri, bu tip yaklaşımların kendisini tamamen popülizme teslim edebileceği, bunun da planlamanın rasyonel yapısı ile bağdaşamayacağı yönünde. Planlamanın rasyonelliği üzerine çokça tartıştığımızı ve bu fikirden kısmen uzaklaştığımızı düşünüyorum öncelikle. Halkın katılımını dilimize pelesenk edip popülizmden korkmak olmaz! Halkın olduğu yerde popülizm zaten olacaktır. Ancak karşılıklı etkileşim ve öğrenme sürecini iyi yaşadığınızda ve kimseyi mağdur etmediğinizde halkın kısmen de olsa popülizmden çıkıp akılcı olana da yönelebileceğini düşünüyorum. En azından benim 5-6 yıldır yaşadığım deneyim buna işaret ediyor. Diğer yandan on yıllardır büyüme politikaları üzerinden geliştirilen metropoliten alanlarımızın biraz popülizme ihtiyacı olduğunu da düşünüyorum. Bugünkü şartlar altında, rasyonellik ve popülizm arasında bir denge arayışında olmamız gerekiyor.

Bir diğer ciddi eleştiri, aslında alternatif süreçler oluşturmamıza neden olan esaslarla mücadele etmemiz gerektiği. Bu esasları ister neoliberal düzen, ister bunun uzantısı olarak geliştirilen yasal mevzuat, ister yeni belediyecilik anlayışı, ister hak taleplerimiz üzerinden düşünebilirsiniz. Peki ama bu süreçleri deneyimleyen arkadaşlarımızın neredeyse tamamı bu esaslarla da mücadelelerini sürdürüyorlar zaten. Hatta bir kısmı bu süreçleri o esaslarla mücadele etmenin bir yöntemi olarak görüyor. Doğrudur, bu süreçlerin içerisine girdiğinizde zamanınızın çoğunu buraya ayırıp esaslarla mücadele alanlarının bir kısmından eksik kalıyorsunuz ama bu ikilinin birbirini destekleyen/besleyen mücadeleler olduğunu düşünüyorsanız, ortada bir sorun yok demektir. Yalnızca emeğimizi yoğunlaştıracağımız alan konusunda tercih hakkımızı kullanıyoruz ve aslında bu sayede daha yukarıdan tarif edilmiş süreçlerin tabanla buluşmasına da yardımcı oluyoruz. Örneğin, Başıbüyükle ilgili mücadele süreci, sağlıkla ilgili genel hak talebi mücadelesinde Başıbüyüklü kadınların da yer almasına vesile olmuştur.

Mahallelerde yaşayanlar için sahte umutlar yaratıldığına dair eleştiriyi anlamlı bulmuyorum. Bu bakış açısıyla, sahte umutlar yaratmamak üzere siyaset yapmayı, demokrasi ve hak talebi mücadelelerimizi topyekun bırakmamız gerekir. Aksine, tam da olmazı tahayyül edip umut eden kitlelere ihtiyaç olduğunu düşünüyorum hızla yol almak adına.

Anlamlı bulmadığım bir diğer eleştiri de herkesin alternatif süreç kurgulamaya, daha somut olarak –her ne kadar ben bu tanımlamaya katılmasam da- alternatif plan hazırlamaya kalkışması ile ilgili... Böyle bir şeyin çok tehlikeli olduğu söyleniyor. Bunda nasıl bir sorun var bilmiyorum. Şahsen yukarıdaki çerçevede yapılacak her süreci ve bir kararlar manzumesi olarak ifade edilmek kaydıyla her alternatif planı ve savunduklarımıza yönelik yeni bir yaklaşım geliştirme iddiasındaki her somut projeyi desteklerim. Yukarıdaki çerçevede yapılmayanlar ise zaten halktan, ihtiyaç ve taleplerden kopuk olacak, amacından sapacak ve kamuoyu yaratamayacaktır. Dolayısıyla var olmaları hiçbir sıkıntı yaratmayacaktır. Doğrusu, yukarıdaki koşullar yerine getirilmediği sürece, kimsenin bu tip çalışmalara gireceğini zannetmiyorum. Eleştirenlerin gözden kaçırdığı bir nokta var ki tüm bu süreçler maddi manevi ciddi fedakarlık ister ve bu fedakarlıklar ancak kişisel ütopyalarla ve yaşama alışkanlıklarıyla ilişkilendiklerinde yapılabilirler.

Alternatif plan yapmak tehlikelidir, mahalleliyi birbirine düşürür, bunu bırakın afet planı yapalım, park yapalım vs diyen arkadaşlarımız var bir de. Alternatif gündem diye tanımladığımız tam da budur, mahalle kendi gündemini belirler ve afet planı isterse afet planı üzerinde, park isterse park üzerinde çalışılır. İlla adına “alternatif plan” diyeceksek bunun, plan da mahallenin tüm bu gündemlerini programlar ve gerçekleşmesi için somutlaştırır.

Tabi, “sen kim oluyorsun da benim yaptığım işe alternatif geliştiriyorsun” şeklindeki düzeysiz eleştirileri değerlendirmeye dahi almıyorum[15]. Bu tip alternatif çalışmaların içerisinde bulunan insanların, pazarından endişe eden insanlarla karşılaşacağı/yarışacağı vs. alan olmadığı gibi, konuşacağı kelime dahi yoktur!

Yaşanan süreçleri getirilen eleştirilerle birlikte düşündüğümde, alternatif süreçlere/gündemlere yönelik çalışmaları, tek başlarına hiçbir yeterlilikleri olmasa da, kentsel muhalefet süreçlerine ciddi katkıda bulunan anlamlı çalışmalar olarak görüyorum. Yapılan eleştirilerin bir kısmı önemli noktalara işaret etmekle birlikte kanımca bizi bir seçim zorunluluğuna itmemekte ama alternatif süreçler geliştirirken dikkatli ve hassas olmamız gereken konuların altını çizmektedir.

Bitirirken, bu yazının iki konusunu birbirine bağlamak isterim: alternatif süreçler/gündemler yaratmak, deneyimler ışığında, biraradalığı destekleyen önemli bir araç olarak da görülmelidir.

[1] Neden muhalifiz sorusunun yanıtı uzun ve tartışmalı. Bilinçli bir şekilde bu tartışmaya girmekten imtina ediyorum. Belki zamanla daha soğukkanlı hale geliriz ve başka bir yazıda bunu da tartışma imkanı olur. Şimdilik kısaca bir şeylerin yanlış gittiğini düşündüğümüzden diyelim.

[2] Bu farklılıkları ve iç çelişkileri detaylı olarak 2008 yılı Kasım ayında MSGSÜ’de düzenlenen DŞG Kollokyumunda E. Çavuşoğlu ile birlikte sunduğumuz bildiride ele almıştık.

[3] Örneğin geçenlerde Asuman Türkün hocam birbirimizi ne kadar kolayca uçlara ittiğimizden, dolayısıyla kendimize her tartışmada karşıt ürettiğimizden bahsetti. Asıl karşıtlarımızı bile dinleyip anlama gayreti gösterirken birbirimizi dinleme zahmeti bile göstermeden etiketlememiz ve diğerleştirmemiz hemen hepimizin ortak hatası...

[4] Bu bölümde tartışmayı içinde bulunduğum süreçler üzerinden sürdürmek durumunda kalacağımdan, ne yaparsam yapayım, taraflı bir yaklaşım oluşturma ihtimali yüksek. Bu yazıyı yazma amacımın tartışmayı başlatmak olduğunu düşünürsek, farklı yaklaşımları açıklayan yazılara bir davet olarak kabul ediniz bu ihtimali...

[5] Diğer yandan, bu süreçte zaman zaman ne yaptığını bilmek, dik durmak ve kamuoyu desteğini arkasına almak suretiyle müzakerenin de çeşitli kazanımlar getirdiği görüldü. Ayazma meselesinde geri adım atmaksızın çeşitli milletvekilleri ve yerel yöneticilerle sürdürülen görüşmelerin hak sahibi sayılmayan kiracılara hak sahipliği sözünün verilmesiyle sonuçlandığını unutmamak gerekir. İlkelerden taviz vermeden zorlanan çeşitli kişisel ilişkiler ve K. Çekmece Platformunun kararlı tutumu insanları sokaktan kurtarmıştır. Tabi bu genel bir kazanım olarak kabul edilemez ve yapılan yanlışları gidermez ancak kazanım sahibi kişiler için yaşamsal oldukları da görmezden gelinemez.

[6] Bunların ısrarla alternatif plan/proje olarak anılmasına da başından beri şiddetle karşı çıkıyorum çünkü bu betimlemelerin öncelikli hedef olan siyasal alanda etkili olacak bir örgütlü güç ve kamuoyu yaratma amaçlarını gölgelediğini düşünüyorum.

[7] Yapılan onca işin neden hiçbir kazanım yaratmadığı sorusuna doğrusu benim verecek bir yanıtım yok, hatta biraz da şaşkınım. Saptamam odur ki, sadece kamuoyu yaratmak üzerinden bu meselelere direnmek ve hak arayışında bulunmak yeterli değil. Siyasal alanın içerisinde yer alabilmeniz için öncelikle örgütlü ve birlikte hareket eden bir kitleye ihtiyaç olduğu kesin. Diğer yandan, yine kendi tespitlerim çerçevesinde Sulukule içerisinde bir örgütlenme çalışmasının, açıklamasına şimdi giremeyeceğim çeşitli gerekçelerle, karşılıksız kalacağını da söylemem gerekir. Yani, örgütlenememe hali Sulukule Platformunun bir yetersizliği olarak sunulmamalı, Platformun bu konudaki sürekli girişimleri göz ardı edilmemelidir. Maalesef tüm bu girişimler mahallenin meselesini sahiplenip hak talep etmesine vesile olamamış, Sulukule Mahalle Derneğinde birkaç kişi tarafından verilen mücadele de süreç boyunca aynı kişilerin üzerinde kalmıştır.

[8] Yapılanların bir kısmını sıralamışken Sulukule Platformu hakkındaki bazı tespitlerimi de belirtmeden geçmemeliyim. Benim Platform deneyimim onlar için yol yarılandıktan sonra biraz da şüpheyle başlamıştır. Şüpheyle çünkü platform çeşitli nedenlerle sık sık eleştiri almaktaydı. Eleştirilerin başlıcaları barınma hakkı sorununu etnik soruna çevirme, kendisini İstanbul’un diğer bölgelerindeki mücadelelerden ayırma ve halkın içerisine girmeden çok dışarıdan kararlar alma olarak sıralanabilir. Önceki dönemi bilemem ama platformun mahallenin ne kadar içinde olduğuna, buna rağmen mahallenin kendi sorununu sahiplenme konusundaki yetersizliğine ve diğer bölgelerdeki benzer mücadelelere de gücü yettiğince el vermeye çalıştığına bizzat şahidim. Barınma hakkı sorununun etnik bir meseleye çevrilmesi yönündeki eleştiri de tartışmaya açıktır. Platformun söylemi incelendiğinde ilk dönemlerde böyle bir eğilimin olduğu söylenebilir ama zaman ilerledikçe ve platform da öğrendikçe durum değişmiş etnik mesele barınma hakkı meselesinin ardından ya da en azından onunla birlikte konuşulmaya başlanmıştır. Diğer yandan, dönüşüm ile kimlik ilişkisi henüz yeterince tartışılmamış bir konudur. Dönüşümün yeterince örgütlenememiş Roman, Kürt ve Alevi bölgelerinde daha kolay uygulandığı yönünde bir hipotez bence çalışılmaya değerdir. Buna ilaveten Sulukule bölgesinin on yıllardır içinde yaşayan Roman toplulukla birlikte anılır olması bu vurgunun Platform tarafından daha kuvvetli bir şekilde yapılmasına neden olmuş olabilir.

[9] Bu metni okuyan plancı arkadaşlara, maalesef ilk kez karşılaştığımız böyle bir plan notunun mahallelerin dışlandığı süreçlere muhalefet etmelerinde ciddi bir hukuki dayanak oluşturduğunu belirtmek isterim.

[10] Komisyonun kapsayıcı ve temsili olmasına yönelik tartışmaların yapıldığı günlerde çoğunluğu alevi olan mahallede komisyon toplantısına cami imamının gelmesinin komisyonda yarattığı heyecan kapsayıcılık ve temsiliyet hedeflerinin hakikiliğini gösterdiğinden benim için çok önemlidir.

[11] Yine kapsayıcılığa yönelik başka bir girişimde kadınlara ulaşmanın güçlüğü nedeniyle sokak temsilcilerinin eşleri ile birlikte temsilci kabul edilmeleridir.

[12] Metin boyunca çeşitli nedenlerle vurgulamak istememekle birlikte bizden kasıt Dayanışmacı Atölye gönüllüleridir. Bu yazı ile hedeflediğim Dayanışmacı Atölyenin yaklaşımını aktarmak değil, süreci olabildiğince kendimi dışarıya alarak özeleştiri de içerecek şekilde tartışmaya açmaktır.

[13] Bu çalışmaya çeşitli meslek odaları, sivil toplum kuruluşları, üniversite birimleri, belediye birimleri, mahalle dernekleri, akademisyen, uzman ve öğrenci arkadaşlarımızdan yaklaşık 200 kişi ve mahalle içinden de 100’ü aşkın insan katılmıştır.

[14] Mahallelinin tamamı ile çalışma olanakları mahalle içi ve dışı kimi çevrelerin yaşanan süreci ısrarla alternatif bir fiziki plan oluşturma olarak algılamaları ve buna dayalı endişeleri nedeniyle azalmıştır. Amaç, fiziki plan çıkarmak olmadığından, bir süre çalışmalar beklemeye alınmış ve sürdürülmesinin mümkün olmadığı anlaşılınca da kesilmiştir. Fiziki plan çıkarmak amaçlansaydı mahalleli ile birlikte oluşturduğumuz bilgiler ve geldiğimiz aşama itibariyle bunu yapmak çok kolaylaşmıştı. Diğer yandan, bu yazı benim Gülsuyu Gülensu deneyimine geniş yer verdiğim ilk yazıdır. Bu bekleme halinin nedeni de mahallede yaşanmakta olan örgütlenme ve biraradalık sürecine zarar vermemekle ilgilidir. Şu an yazılıyor olması ise artık çalışmanın tamamlanma ihtimalinin iyice azalması sonucu süreci tartışmaya açmak ve deneyimlerden ders çıkarmak ile gerekçelendirilmelidir.

[15] Tırnak içindeki cümle STOP’un ürettiği proje üzerinden yapılan tartışmalar sırasında bizzat Sulukule projesinin danışmanlarından birisi tarafından söylenmiştir. Şehircilik ve mimarlık camiaları tarafından yerden yere vurulan projenin müelliflerinin, bu eleştirilerin karşılığı olarak uygulama projelerini de üstlendiklerini belirtmeden ve “pazarınız bol olsun” demeden geçemeyeceğim. Mesleki yeterlilik vs. peşinde koşturan, yenileme ve dönüşüm konuları açılınca mangalda kül bırakmayan ilgili meslek odalarımızın bu “yetersizlik” karşısındaki sessizliklerini de yine akıl tutulması ile karşıladığımı küçük bir not olarak düşeyim.

* Bu yazı 23 Şubat 2009 tarihinde www.planlama.org sitesinde yayınlanmıştır.

SOSYAL BELEDİYECİLİK

2009-03-03T03:49:00.001-08:00

Murat Cemal Yalçıntan

Platon’un tam bir aristokrasiye karşılık gelen ideal devletinden bugüne çok yol aldık. Kanunları artık filozoflar, bilge kişiler değil sıradan insanların arasından seçilmiş meclisler yapıyor. İnsanlar acılarından kurtulmanın yollarını filozoflarda aramayı bıraktı. Krallara ve dine sarılan feodal devlet anlayışı da çok gerilerde kaldı. Devlet genel kabulüyle belirli bir toprak üzerinde yaşayan insan topluluklarının bir egemenlik anlayışı ve hukuku içinde siyasi bir iktidar altında örgütlenmesi olarak kabul ediliyor ve yaygın politik sistemi çerçevesinde cumhuriyetler şeklinde halkın egemenliğini kabul ediyor. Günümüzün yaygarası da demokrasi adı altında burada kopuyor ve tarımsal üretimde artı değerin oluştuğu dönemde başlayan ve giderek şiddetlenen sınıf çatışmaları, halkın egemenliğini kimin ve nasıl kontrol edeceğinin belirleyicisi oluyor. Emekçi sınıfların güç kazandığı dönemlerde devlet sosyalleşirken, piyasaların hakim olduğu dönemlerde sosyal kazanımlarımızın çoğu sıfırlanıyor.

Çoğulcu yaklaşım, devleti farklı gruplar arasındaki çıkar çatışmalarının pazarlıklar yoluyla çözüldüğü nötr bir alan olarak açıklıyor. Toplum içerisindeki eşitsizlikleri kabul etmekle birlikte, en zayıf grupların bile devlet içerisinde pazarlık fırsatı olduğunu öne sürüyor. Görünmez ele inanan liberaller minimum devlet söyleminden hiç vazgeçmiyor. Marksist yaklaşım, devletin toplumun kolektif çıkarlarını temsil eden bir kurum olduğu yönündeki liberal görüşe karşı çıktıktan sonra devleti sermaye gruplarını destekleyen bir mekanizma olmakla eleştiriyor. Buna göre, devletin esas görevi üretim araçları üzerindeki kapitalist mülkiyet haklarının, dolayısıyla sınıflı toplumun korunmasından ibaret hale geliyor. Gücün sınıfsal eşitsizlikleri yok olduğunda da devletin kaybolacağı öngörülüyor. Anarşistler ise, devleti bir parazit olarak niteleyerek, devletsiz bir toplumun kendi kendini daha iyi idare edebileceğini iddia ediyor.

Devlet tartışmaları içerisinde önemli bir yeri de toplumsal sözleşme kavramı kaplıyor. Rousseau, geçerli olabilecek tek toplumsal sözleşmenin, küçük bir doğrudan demokrasi de olacağı gibi bireylerin kendi yaptıkları ve kabul ettikleri yasalara tabi olması olarak açıklıyor. Rawls ise kavramı, bireylerin temel özgürlüklerini çiğnemeyecek ve eşitsizlikleri gidermeye yönelik bir yeniden dağılımı sağlayacak kurumlara bağlıyor.

Bu farklı yaklaşımların ve aralarındaki tartışmaların işaret ettiği şu ki devlet ele geçirilmek üzere örgütlü mücadele gerektiren bir kurgu! Ancak bu şekilde devletin sizin çıkarlarınızı öncelemesini sağlayabilirsiniz.

***

Henüz 2005 yılında yürürlüğe giren 5393 sayılı Belediye Kanununa göre, “belediye: Belde sakinlerinin mahalli müşterek nitelikteki ihtiyaçlarını karşılamak üzere kurulan ... kamu tüzel kişisi” anlamına geliyor. Mahalli müşterek nitelikteki sorunların neler olduğunu belediyelerin görevler listesinden anlıyoruz: “İmar, su ve kanalizasyon, ulaşım gibi kentsel alt yapı; coğrafi ve kent bilgi sistemleri; çevre ve çevre sağlığı, temizlik ve katı atık; zabıta, itfaiye, acil yardım, kurtarma ve ambulans; şehir içi trafik; defin ve mezarlıklar; ağaçlandırma, park ve yeşil alanlar; konut; kültür ve sanat, turizm ve tanıtım, gençlik ve spor; sosyal hizmet ve yardım, nikah, meslek ve beceri kazandırma; ekonomi ve ticaretin geliştirilmesi...” Bir de zorunlu olmadığı ama yapabileceği işler var: “Okul öncesi eğitim kurumları açabilir; Devlete ait her derecedeki okul binalarının inşaatı ile bakım ve onarımını yapabilir veya yaptırabilir, her türlü araç, gereç ve malzeme ihtiyaçlarını karşılayabilir; sağlıkla ilgili her türlü tesisi açabilir ve işletebilir; kültür ve tabiat varlıkları ile tarihi dokunun ve kent tarihi bakımından önem taşıyan mekanların ve işlevlerinin korunmasını sağlayabilir; bu amaçla bakım ve onarımını yapabilir, korunması mümkün olmayanları aslına uygun olarak yeniden inşa edebilir. Gerektiğinde, öğrencilere, amatör spor kulüplerine malzeme verir ve gerekli desteği sağlar, her türlü amatör spor karşılaşmaları düzenler, yurtiçi ve yurtdışı müsabakalarda üstün başarı gösteren veya derece alan sporculara belediye meclisi kararıyla ödül verebilir. Gıda bankacılığı yapabilir.”

Yine yasaya göre, belediyeler görevlerini yapmadıklarında ya da kötüye kullandıklarında Bakanlık haklarında soruşturma açabilir. Bu memlekette bu görevleri hakkıyla yerine getiren ve son dönemde yolsuzluk söylentilerinden arı kalmış kaç belediye vardır sizce? Yok değil mi! Peki Bakanlık görevlerini layıkıyla yapmaya çalışırken bir yandan da yine yasanın öngördüğü gibi belediye hizmetlerini vatandaşlara en yakın yerlerde ve en uygun yöntemlerle sunan, hizmet sunumunda özürlü, yaşlı, düşkün ve dar gelirlilerin durumuna uygun yöntemler uygulayan, hemşehrilerin belediye karar ve hizmetlerine katılma, belediye faaliyetleri hakkında bilgilenme ve belediye idaresinin yardımlarından yararlanma haklarını kollayan, yardımların insan onurunu zedelemeyecek koşullarda sunulmasına hassasiyet gösteren Dikili Belediye Başkanı Osman Özgüven’e neden soruşturma açar?

Bu soruşturma, devleti ele geçirme konusunda örgütlü mücadelemizin yetersizliğinden ve devletin sermayeyi koruma refleksinin, bir zamanlar Fatsa’da yaşandığı gibi iyi örnek çıkmasına bile müsaade etmeyecek şekilde gelişmişliğinden olmasın!

***

Osman Özgüven iyi bir insan ve iyi bir belediye başkanı. Zaten sosyal olması gereken belediyecilik anlayışını sosyalleştirmek için mücadele arkadaşlarıyla yasalar çerçevesinde uğraşıyor. Ücretsiz toplu taşımadan ucuz ekmek ve sağlık hizmetine, evlere kitap servisi yapan halk kütüphanesinden ulusal öneme sahip kültür ve bilgi şölenine, alternatif enerji kaynaklarımız arasında büyük değer teşkil eden jeotermal enerjiyi kullanma cesaretinden geleceğe dair öngörülü projelerine Türkiye belediyeciliğinde yaptıkları ve yapamadıklarıyla yıllarca konuşulacak. Hiç istemem ama bu ya da bundan sonraki seçimlerin birisinde yerini başka bir başkana bırakmak durumunda kalacak. O yeni başkan bu kadar iyi bir insan ve iyi bir belediye başkanı olmazsa ne olacak?

Sosyalliğin, belediyeciliğe (ve devlete) insanlar/başkanlar üzerinden bahşedilen bir sıfat olmaktan çıkıp işin doğası haline gelebilmesi için, örgütlü kitleler tarafından sürekli ve güçlü bir şekilde talep edilmesi gerekir. Yoksa, bütün kazanımlarınızı kaybetmeniz bir seçim mesafesindedir. Yani, bugün için en sosyal belediyecilik, haklarını talep eden ve kazanan örgütlü kitleler oluşmasını destekleyen belediyeciliktir. Belediyecilik, ancak bu şekilde sürekli ve hakiki bir sosyallikle kucaklaşır.

* Bu yazı 25 Şubat 2009 tarihinde Birgün gazetesi kent sayfasında yayınlanmıştır.

ODTÜ'de Yıkım: İmparatorun Sonu mu?

2008-07-22T08:25:00.000-07:00

ODTÜ’DE YIKIM: İMPARATORUN SONU MU?

Murat Cemal Yalçıntan

Ankara Büyükşehir Belediye Başkanı İ. Melih Gökçek yine gündemi kendine çevirmeyi başardı! Bu kez de, bilimsel doğruluktan ödün vermeden halka hizmet eden ve halkın yanında duran, akademik başarılarıyla çoktandır Türkiye’nin gururu haline gelmiş, ilk lisans programını kurarak Türkiye’ye şehircilik/planlama eğitimini ve mesleğini tanıştırmış ve geliştirmiş, 21000 öğrencinin kayıtlı olduğu ODTÜ’nün binalarının kaçak olduğunu ortaya çıkardı! 45 kaçak binaya 1 milyon 800 bin YTL ceza kesen Gökçek, meclisten imar affı çıkmazsa ODTÜ binalarını yıkma tehdidi savurmaktan da geri kalmadı.

Hain Rektör ile İmparator Eşsiz Gökçek

Gökçek ile ODTÜ arasındaki anlaşmazlığın kızışma noktası Kızılırmak suyuna ait bilimsel raporların kullanılma biçimi... Belediye başkanlığı hizmetleri her dönem sonrasında Ankaralılar tarafından ödüllendirilerek, yeniden ve hiç sıkılmadan başkanlık yapan, yönetim biçimi ve sürekliliği ile adı yakında Ankara İmparatoruna çıkacak Gökçek, yine eşsiz bir hamle ile ODTÜ’nün adını kullanarak Kızılırmak suyunun kullanılabilir olduğunu açıklayınca, ODTÜ rektörü Akbulut bu açıklamayı yalanlamış ve yaptıkları incelemeler sonucunda Kızılırmak’ta olması gerekenin iki katı arsenik olduğunu, dolayısıyla Kızılırmak suyunun kullanılmaması gerektiğini duyurmuştu. Gökçek’i de halkı kandırmakla suçlamış ve yasal işlem başlatabileceklerini söylemişti. Rektör Akbulut yalanı ortaya çıkarmakla kalmıyor, daha da ileriye gidiyor ve Gökçek’in rant projeleri için ODTÜ’den arazi koparmaya çalıştığını iddia ediyor! Gökçek aslında ODTÜ’den önce gündeme gelen Atatürk Orman Çiftliği gibi müthiş projeleriyle, gecekondu bölgeleriyle yetinmeyeceğini, gözünün Ankara’nın rant oluşturabilecek bütün alanlarında olduğunu açığa vurmuştu. İşte bu, “nerede, ne zaman ve nasıl konuşması gerektiğini bilmeyen” Rektör, Eşsiz Gökçek’in ODTÜ arazisindeki kaçak binaları fark etmesine neden oldu! Halbu ki, bu toplum birbirinin hatasını görmeden yıllardır barış içinde yaşayarak örnek bir toplum olma yolunda gidiyordu! Halkın olanın sermaye gruplarına aktarılması ya da halkın göz göre göre kandırılması vatan millet edebiyatı ile geçiştiriliyor, vatan milletle yetinmeyenler de düzenin içerisine çekiliyordu. Bu bağlamda Rektör Akbulut ancak bir hain olabilirdi ve temsil ettiği camia ile birlikte cezalandırılmalıydı! 4 yıldır Büyükşehir Belediyesinde olan ve bugüne kadar kullanılmayan denetleme yetkisi sonucu işlemlerin aniden yapılmasının gerekçesi, “toplumun düzenine çomak sokan hain rektör” hikayesine dayanıyor...

Kullanım Değeri – Değişim Değeri Çelişkisi ve ODTÜ Ormanı

Doğrudur, ODTÜ’nün binalarına ilişkin işlemleri yeterli değildir, eksiktir, yapılması gerekenler yapılmamıştır! Ancak ODTÜ 52 yıldır bu coğrafyaya çok ciddi hizmet vermiş bir eğitim kurumudur. Mevzuatın zaman içerisinde değişmesi ODTÜ’nün işlevinden düşmesi anlamına gelmez. Kaldı ki, ODTÜ arazisindeki binaların tamamı eğitim amaçlı ve bu amacı destekleyen binalardır. Çok ciddi ve birikmiş bir kamu yararı söz konusudur. Dolayısıyla, ODTÜ bugüne kadar verdiği hizmeti sürdürürken sorun kolaylıkla çözülebilir.

Bu ülke, eğitim amacıyla tahsis edilen ancak zaman içerisinde alışveriş merkezleri, konut blokları ve villa siteleri ile kendine yeterli bir kente dönüşen Bilkent ile, projesinde “plaza” ve “gelişme alanı” ibareleri ile onaylanmış, Anayasa Mahkemesi’nin ve Danıştay’ın yıkım kararlarına rağmen yine bu hükümetin Orman Bakanlığı tarafından yıllarca yıkılamamış, 100 bine yakın ağaç kesildiği iddia edilen Koç Üniversitesi örneklerini belleğinde tutuyor! Yine İstek Vakfı kurucusu Dalan’ın eğitim tesisi kurmak üzere tahsis edilen 600 ha. orman alanını parselleyerek gazete ilanları ile satışa çıkardığı da unutulamazlar arasında [Acun, 2000]! İstanbul’daki vakıf üniversitelerinden 7 adedine orman arazilerinden hem de yüzlerce hektar (bir üniversite yaklaşık 20 ha üzerine kurulabilir) tahsis yapılırken ve bunların bazılarında inşaat faaliyetleri nedeniyle binlerce ağacın kesilmesine göz yumulurken, ODTÜ bir bozkırdan ibaret olan arazisini kendi olanakları ile bir ormana çevirmiş, zamanla kentle bütünleşmesi muhtemel arazisinin kazanacağı değişim değerine göre hareket etmemiştir. Bu davranışı ile geçmişte Ağa Han Mimarlık ve Çevre Ödülüne de layık görülmüştür. Yine bu davranışıyla şehircilik ilkeleri açısından da çok olumlu bir plana sahiptir.

Arazisinde eğitim amaçlı yapılar dışında inşaat faaliyetine girişmeyen, boş kalan bütün alanlarını örnek bir ormana dönüştüren ODTÜ’ye yıkım tehdidi, iktidardaki ideolojinin kentsel toprağa ve eğitime bakış açısını da yansıtıyor!

ODTÜ Geleneği

Zaten kazanabileceği hamleleri kahramanlık hikayelerine, kazanamayacağı hamleleri ise mağdur hikayelerine çeviren yerel siyaset ustası Eşsiz Gökçek aslında ODTÜ hamlesinde kazanamayacağını biliyor! Tamamen siyasi bir hamle yapılmıştır. Hem ODTÜ devrimci geleneği yaşatan son kalelerden birisidir, hem de Rektör Akbulut AKP iktidarının ciddi bir muhalifidir. Öğrenciler halen şenliklerde “Devrim” yazıları yazmakta, Rektör muhalefetini –hiçbir şekilde onaylanamayacak olan- askeri göreve çağırma noktasına kadar taşımaktadır. Dahası, ODTÜ öğretim üyelerinden oluşan bilirkişi heyetlerinin büyükşehir belediyesini sık sık zora soktukları bilinmektedir. Gökçek’in hamlesi, bu üç grubu da sıkıntıya sokmak üzere, Kızılırmak’ın intikam ateşiyle fazla da düşünülmeden gündeme getirilmiş siyasi bir manevradır. Sıkıntıya düşeceklerini düşünmüştür çünkü kendi yaptığı açıklamalarda, vurgulayarak, “ODTÜ’ye izin vermenin bütün kaçak yapılara izin vermenin yolunu açacağını” belirtmektedir. ODTÜ binaları yıkılmayınca yapacağı açıklamalar şimdiden öngörülebilir: “İşte bilimsel doğruları, hakçalığı, eşitliği savunduğu iddia edilen ODTÜ geleneği” diyecek ve kendisine yeni bir mağdur hikayesi yaratmaya çalışacaktır...

Oysa bu kez atladığı bir nokta var ki siyasal hayatının sonu anlamına bile gelebilir: ODTÜ geleneği 21000 öğrenci, 3-4 bin çalışan ve yüzbine yakın mezun ile İmparator Eşsiz Gökçek’i yok edebilecek cesur bir örgütlülük geleneğidir. Bu örgütlülük ciddi bir zekayı ve aklı da beraberinde taşır. Dahası, Türkiye’nin bütün demokratik kitle örgütlerinin ve beraberlerindeki zeka ve akılların saygısını kazanmış bir gelenektir. Bu birliktelik ve destek hali İmparatoru devirebilecek hamleleri üretebilir!

“Kapıda Bekliyor Olacağım”

Rektör Akbulut yıkım tehdidine şu cevabı vermiştir: "Yıkabiliyorsa gelsin yıksın, ben kapıda bekliyor olacağım". ODTÜ öğrencileri 22 Temmuz’da asfaltta yatma eylemi hazırlığındadır. Çeşitli forumlarda Bilkent dahil Türkiye’nin çeşitli üniversitelerden ciddi destek emareleri bulunmaktadır. Üstüne ölü toprağı serilmiş üniversitelerde ve ODTÜ ile hiçbir ilişkisi olmayan öğretim elemanları arasında bile ciddi hareketlenme söz konusudur[1].

Eşsiz Gökçek’i kapıda bekleyenlerin sayısı çok olacak ve bu kez kapıda beklemekle kalınmayacak gibi!

[1] Örneğin, bu yazının yazarının da ODTÜ ile birkaç tanıdık dışında hiçbir ilişkisi bulunmamaktadır ama ODTÜ geleneğini Türkiye’nin vazgeçilemeyecek bir değeri olarak görür. Dahası şehirciliği ve planlamayı ilk olarak ODTÜ’lü hocaların yazdıklarından öğrenmiştir.

* 23 Temmuz 2008 Birgün Kent Sayfası.

MARTILAR, İSPANYA KRALI VE BAYRAKTAR

2008-01-28T13:41:00.000-08:00

MARTILAR, İSPANYA KRALI VE BAYRAKTAR

Murat Cemal Yalçıntan

muratcy@msu.edu.tr

Toprağı bol olsun ürktüğümü gören babam anlatmıştı martıların kar yağınca neden vapurların etrafında daha çok ve çılgınca uçuştuklarını ve biraz da saldırganlaştıklarını: “balıklar soğuktan kaçıp denizin diplerine giderler; martılar da aç kalır, çöplüklere, vapurlara dadanırlar” demişti... Ama “kargalardan farklıdır martılar” diye de eklemişti; “kargalar aç olmasalar da huzursuzluk verirler...”

1980’li yıllardı. TOKİ yeniydi. Başında Yiğit Gülöksüz vardı. Kaynak kıtlığından belki yoksulun barınma derdine çözüm olamadı ama konut edinemeyecek durumdaki binlerce orta sınıf aileye kooperatifler yoluyla destek oldu. O dönem yapılan ve yayınlanan TOKİ merkezli/destekli araştırmalar hala kütüphanemin konut bölümünün vazgeçilmezleri arasındadır...

Gün oldu, devran döndü, Bayraktar TOKİ başkanı oldu! Onun dönemi sermayenin kentsel ranta yöneldiği, yönelirken yoksulları yerle bir ettiği, tam da TOKİ’nin yoksullara yönelik sosyal politikalarla meşruiyetini güçlendirebileceği dönemdi... Kentlerin yoksulları işsizdi, sosyal dayanışma ağları çözülmekteydi, dönüşüm ve yenileme projeleri insanları evlerinden etmekteydi... TOKİ’nin varoluşunun bütün gerekçeleri güçlenmişti... Yoksulların konut edinmesine yönelik ekonomik ve sosyal yönleri de düşünülmüş projeler artık bir gereksinimin ötesinde aciliyetti... TOKİ 2003-2007 yılları arasında 287.032 konut üretti... Bu rakamı duyan İspanya Kraliyet Ailesi tarafından “ Alt Gelir Grubuna yönelik konut üretiminden dolayı TOKİ Başkanı Bayraktar’a kraliyet nişanı ödülü verildi...

Oysa kraliyet ailesinin bilmedikleri vardı: TOKİ bu 287.032 konuta taşınacak insanlara yönelik hiçbir sosyal ve ekonomik çalışma yapmamıştı! Büyük bir çoğunlukla standart kutucuklar üretmekteydi! Kaybolmaya yüz tutan sosyal ilişkileri tamamen koparacak mekansal düzenlemelere imza atmaktaydı! Kırsal özellikleriyle var olan kasabaların ortasına 5-6 katlı toplu konut adacıkları dikmekteydi! Gecekonduları şehr-i İstanbul’dan temizlemek suretiyle onlarca kilometre uzağa taşıdığı insanları işlerinden etmekte, yeni iş alanları konusunda kafasını yormamaktaydı! Kenti bir bütün olarak düşünen planları delmek suretiyle fason işler peşinde koşmaktaydı!

Muhtemelen, Kraliyet Ailesi, TOKİ başkanının, bu eleştirileri yapan kesimlere yaptığı yakıştırmaları da duymamış, gazetelerden okumamıştı:

"Bazı siyasi oluşumlar, açıkgözler, yanlış düşünenler, esrar, eroin ve kadın ticareti yapan yanlış insanlarımız, gecekondu ve kaçak yapılaşma bölgelerinden çokça beslendikleri için bu olgunun kaldırılıp atılmasına engel olmaya çalışıyorlar".

TOKİ’nin ve sahiplerinin baskısı altındaki yoksul emekçi mahallelerin toplanıp kar kış demeden geçtiğimiz hafta Cumartesi günü Büyükşehir Belediyesi önünde okudukları ve “mahallerimiz bizim onurumuzdur” diye haykırdıkları, TOKİ projelerini “toplumsallıktan uzak” olmakla suçladıkları basın bildirisinden de haberdar değildi tabi Kraliyet Ailesi...

“Bizler bu ülkenin vergi veren, askerligini yapan emegiyle geçinen onurlu yurttaşları olarak bu yalan ve safsatalarla dolu ifadeleri kabul etmiyor, yıllardır bu mahallelerde yasayan yurttaslar olarak TOKİ başkanını bu açıklamasından dolayı gecekondu mahallelerinde yasayan halktan özür dilemeye ve istifa etmeye davet ediyor ve aksi halde yasal islemler başlatacağımızı bildiriyoruz.” (tam metin için: http://imdp.blogcu.com)

Kraliyet ailesi TOKİ’nin üst düzey bir yöneticisinin kapalı bir toplantıda gecekonducular için “leş kargaları” dediğini de bilmiyordu!

Şükür ki, bana gerçek kargaları güzel babam ta çocukken tarif etmişti!

****

NOT: İstanbul’daki bütün şehir plancısı meslektaşlarımızı 11 Ocak Cuma akşamı saat 18.00’de Beyoğlu’nda Makine Mühendisleri Odasında yapacağımız, meslek alanımızdaki bu yanlış uygulamalara nasıl dur diyeceğimizi tartışacağımız açık tartışma platformunun bir parçası olmaya davet ediyoruz...

* 9 Ocak 2008 - Birgün Kent Sayfası

2008-01-28T13:26:00.000-08:00

KENTSEL DÖNÜŞÜMÜN MAĞDURLARI VE MAĞDURİYETİN SORUMLULARI

Murat Cemal Yalçıntan

muratcy@msu.edu.tr

İstanbul’da yaşanan dönüşüm süreci ile sınıf çatışmalarından arındırılmış mutena semtler; fabrikasız, işçisiz, yoksulsuz ve yoksulluğa bağlı suçların olmadığı bir dünya kenti hedefleniyor... Bu şekilde, üst düzey yöneticiler, kalifiye uzmanlar, sanatçılar vs kente çekilebilecek; üretimden arınmış bir tüketim kenti oluşturulacak. Üretimi de, işçiyi ve yoksulu gönderdiğimiz yerlerden bekleyeceğiz her hal. Bu bildik hikaye çerçevesinde TOKİ kentin çeperlerinde sürekli toplu konut üretiyor; işçiyi ve yoksulu bu konutlara iteliyor/öteliyor.

Bu genel çerçeveden bakınca dönüşüm projelerinin öngördüğü yaşayanların , “yerinden olma” süreçlerinin henüz ilk aşamasında olduğumuzu düşünebiliriz. İşçi sınıfı ile işsiz ve yoksul kesimlerin bu ilk aşamada sevk edildiği toplu konut adacıklarının ömrü de bu çerçevede uzun olamaz. İnsanların kendi kurdukları yaşama alanları, içinde bulundukları ilişkiler ağını da ifade eder ve o ilişkileri taşır. Oysa TOKİ tarafından uygun görülen toplu konut adacıklarının bu ilişkiler ağının ya farkında olmadıkları ya da bu ağı yok etmek istedikleri anlaşılıyor. Yeni inşa edilen adacıkların mesafe olarak uzak olması, eski ağlardan faydalanmayı da engelliyor. Varlıklarını uzun süredir enformel ilişkiler üzerinden sürdüren yoksul kesimlerin bu ilişkileri yok sayan bir mekansal örgütlenme içinde yaşayabilmeleri olası değil. Aynı durum sosyal güvenceli işçi sınıfı için de geçerli; çünkü alım/yaşam gücü iyice zayıflamış işçi sınıfı da çeşitli biçimlerde bu ağa entegre olmuş durumda ve kopması işsiz ve yoksul kesim kadar olmasa bile onlar için de yıkım anlamına gelir.

Sarıyer’de oturan bir aile düşünün. Baba Sanayi Mahallesinde bir atölyede çalışıyor; anne çevredeki villalara temizliğe gidiyor ve büyük oğul da sahildeki bir barda otopark görevlisi olarak çalışıyor. Bu ailenin İkitelli’ye taşınması yalnızca barınma hakkına değil yaşama hakkına yapılmış bir tecavüzdür ve taşınma halinde bir aile olarak yaşama olanağı hemen hemen kalmaz. Hakim kanaate göre, bu yaşayamama hali ailelerde dağılmalara neden olacak, oluşturulan toplu konut adacıklarında gettolaşma gözlenecek. Ailelerin bile dağıldığı bir süreçte yoksul kesimlerin birbirleri ile dayanışma hali zaten beklenemez. Hakim olacak yoksulluk hali “yeni yoksulluk” olarak adlandırılan bireyselleşmiş bir yoksulluk olacak ki bu da her türlü sosyal ve psikolojik olumsuzluğa gebe bir hal. Uzun lafın kısası, bugün bu alanlara taşınanların yakın gelecekte İstanbul’u tamamen terk etmeleri gerekecek. Çaresizlik nedeniyle bu toplu konut adacıklarında kalanların da bugün gecekondu yaşayanlarına layık görülenlerden daha ağır suçlamalarla karşı karşıya kalacakları ve yeniden dağıtılacakları öngörülebilir. Bu süreç, Avrupa’da, İkinci Dünya Savaşı sonrasında yapılan sosyal konutlarda yaşayan kesimler için 1980’den bu yana çalışmaktadır. Toplu konut adacıklarının yaşam sürelerinin bizde Avrupa’daki kadar uzun ömürlü (30-40 yıl) olacağını da düşünmüyorum; çünkü bizdeki örnekleri ekonomiden ve toplumsal ilişkilerden tamamen koparılmış projelerin ürünleridir, dahası hakim ekonominin ve yaşama biçiminin dikte ettiği bir uzaklaştırma politikasına karşılık gelirler.

Yapılması gerekenin önünde engel oldukları için siyasetçileri suçlamak, ekonomiye dem vurup ranta karşı siyasal kararlılık talep etmek çok yaygın ve kolay. Ama siyaset-

iktsat ikilisinin eklemlenmişliği bu iyiniyetli önerileri boşluğa düşürüyor. Geriye yaratılacak kamusallıklar üzerinden siyasal alternatifler oluşturmak ve bu projeleri geliştiren iktidarı baskı altına almak dışında bir yol kalmıyor.

Diğer yandan, yukarıda sıralanan gelişmelere neden olacak projeleri siyasetçiler değil uzmanlar hazırlıyor ve bu uzmanlar bazen siyasetçileri bile zehirleyebilecek kadar sistemden beslenir hale gelmiş olabiliyor. Topu siyasetçilere atmadan meslek alanlarımızda yaptığımız projeleri düşünme zamanı geldi de geçiyor. Siyasal alanda yürütülen hakim dönüşüm biçimine karşı mücadelenin, meslek alanına da girmesi ve meslek alanında çatışmanın bu projeler kesilene kadar sürdürülmesi kaçınılmaz. Meslek odalarının dönüşüm projelerine karşı söylemleri ve açtıkları iptal davaları yeterli değil; çünkü meslek dışı aktörlere karşı gösterilen sert tavır, nedense meslek/camia içi tavırla uyuşmuyor.

Meslek etiği tartışmaları akademik alanda yapılıyor ama iş uygulamaya gelince tıkanıyor. Bu tartışmalar bildirilerde/makalelerde kaldığı sürece camia içi yaptırımlar haline gelemez. Oysa, bir arada yaşama kuralları meslek alanlarında da geçerlidir ve son dönemde yapılan dönüşüm projeleri ile büyük ölçekli mimari projelerin büyük bir çoğunluğu, ayıplanmayı, sokakta yürürken yere tükürmekten çok daha fazla hak etmektedirler.

Yaklaşan meslek odası seçimleri öncesinde ilgili meslek alanlarının bu yönde tartışmaları arttırmaları ve yollarına hakim sürece muhalif, akılcı ama gerektiğinde meslek camiası içinde de sertleşebilen gruplarla devam etmeleri dönüşüm süreçleriyle kentlerimizde yaşananların engellenmesinde yaşamsal önemdedir. Meslek insanları meslek alanları içinde meşruiyet yitirmeyi, ayıplanmayı göze alamazlar. Özellikle yakın gelecekte seçim sürecine girecek şehir plancılarına ve mimarlara duyurulur!

* 12.12.2007 - Birgün Kent Sayfası